Ölkələr Arasında Gəlir, Yoxsa İstehsal Qeyri Bərabərdir.

Dünya ölkələri arasında ortaya çıxabiləcək fərqliliklər saydıqca bitməyəcək qədər böyükdür. Bu böyüklük həm rəqəmsal olaraq, həm də çeşitlilik baxımından həddi aşacaq qədər fərqlidir. Amma tesüflər olsun ki, kapitalizmdə sərvətin həddi də yoxdur. Bu sistemdə sərvət də xəyal kimi bir şeydir. Xəyalının genişlədiyi yerə qədər, sərvətini də genişlədə bilərsən. Ya da tam tersi. Düzdü, bu sistem üçün bacarıq bəlkə də ən önəmli şeydi və elə uğurun açarı da odur. Amma keçən əsrin müstəmləkələri bu gün Afrikada uşaqlara ne xeyal qurdurur ne de onların valideyinlərinə gündə 1 dollardan artıq pul qazandırır. Bu gün Afrikada və qismən də Cənubi Amerika ölkələrində uşaqlar heç xeyal da qurmağı bacarmır. Yani statistikaya əsasən bu gün dünyanın 1.4 milyard nəfəri gündə 1.25 dollardan daha az məvacib üçün bir gününü serf edir. Bu məbləğ Avropa üçün ictimai nəqliyyatlarda bir gediş haqqına bərabər dəyərdir və bu nəqliyyat John u ən sevdiyi “luna parka” ya da başqa bir əyləncə məkanına çatdıracaq. O burada bayaqkı pulun bir neçə qatını da verərək sevdiyi gizgi film qəhrəmanlarının oyuncaqları ilə vaxt keçirəcək. Afrikadakı hələ 6 yaşını yenicə tamamlamış Kara isə hələ neçə il evdən 1.25 dollar üçün çıxacaq. Afrikada 20% e yaxın uşaq özünün 5 ci doğum gününü görəbilmir. Kara da buna görə elə hesab edir ki, o şanslıdır. Onun bütün xəyalı da ele bundan ibarətdir. O da hər gün, hətta şənbə, bazar demədən qatardan istifadə edir. Amma bu onun gedən və bir daha geriyə dönüşü olmayan həyat qatarıdır. Kara, verdiyi 14 saatdan artıq bir vaxtı üçün 1.25 dollar alır. Həmin o 1.25 dollar əksər Afriklı vətəndaş kimi Karaya verdiyi bir günü üçün qaytarılan, müstəmləkənin qəddar üzünün qaçınılmaz taleyidir. Əslində o məvacib 14 saatın yox, geridə qalan 8 saat yuxunun qarşılığı idi. Çünki kara 14 saat işləməyə məhkum idi. Bu müstəmləkənin qoyduğu qanundur. O pul karaya geridə qalan 8 saatını daha rahat yatsın, xəyal qurmadan daha rahat yatsın deyə verilir. Bu dollar həm də John un verdiyi dollardır. Fransız john Karaya etdiyi fədəkarlığın əvəzində bunu verir. Çünki hətta azyaşlı John da bilir ki, Kara olmasa bu qatar getməz. Ya da ən azından belə rahat getməz, gizgi film qəhrəmanları da olmaz bəlkə də. Yani Kara öz xəyallarını 1.25 dollar qarşılığında John a satır. İndi Karanın xeyal dünyası da John un kilərlə birlikdə o Fransız uşağındadır. Bunu John da yaxşı bilir və amma “əslində” heç kim bilmir.

            Dünya Bankı statistikası və digər əlaqəli qurumların məlumatları dünya ölkələrinin o qədər də qeyri bərabər olmadığını deyir. Yani dünyanı ölkələr olaraq ələ alanda belə görünür. En azından Thomas Piketty və mən belə düşünmürəm.

            Dünya statistik qurum melumat və tabloları ölkələr bazında dəyərləmə həyata keçirdikdə fərd başına gəlirlə, fərd başına istehsalın əslində o qədər də fərqli olmadığını ortaya qoyur. Amma bu belə deyil. Yani dünyadakı gelir paylaşımı əslində istehsal paylaşımından daha ədalətsizdir və fərd başına gəlirin ən yüksək olduğu ölkələr, daha az inkişaf etmiş ölkələrin sərmayələrinin böyük hissəsinə sahibdirlər. Dolaysı ilə fərd başına gəliri yüksək ölkələr eyni zamanda kasıb ölkələrdən axıb gələn əlavə sərmaye də əldə edirlər. Bir sözlə varlı ölkələr iki tərəfli qazanclıdır. Necə...

            Dünyanı materiklər, qitələr ya da ölkələr olaraq dəyərləndirdikdə ortaya heç də pis tablo çıxmaz. Yani ilk baxışda Asiyanın bir hissəsində, Afrikada, Cənubi Amerikada fərd başına gəlirlər fərd başına istehsal yönündən dəyərləndirməyə anındıqda Avropadakından o qədər də ədalətsiz görünmür. Amma gözdən qaçan, nəzərə alınmayan kasıb ölkələrdəki istehsalın böyük qisminin güclü dövlətlərin sərməyəsi ilə qurulması və əldə edilən gəlirin də sonunda elə o ölkələrə axmasıdır. Bu vəziyyət kasıb ölkələrdəki fərd başına gəliri azaldırkən, Almaniya, Fransa, Amerika kimi dövlətlərdə gəlirləri daha da artırır. Yani əslində dünyada ölkələr arasında gəlir bölüşümü, istehsal bölüşümündən daha ədalətsizdir. Əgər bu gün Əl Cəzairidə istehsal həcminə görə fərd başına gəlirlərə baxsaq ortaya heç də pis nəticə çıxmayacaq. Yəni nəticə ən azından reallıqdan yaxşı olacaqdır. Amma əslində bu gün Əl Cəzairidə istehsalın böyük bir qismi fransız sərmayesi hesabına reallaşır və normal olaraq da əldə edilən qazanc da Fransaya axır.

            Bu ədalətsiz gəlir bölüşümü bu gün deyil, illərdir davam edir. Məsələn, Avropalı dövlətlərin 1913 ilində Asya və Afrikadakı yerli sərmayənin 30% ə, sənayə sərmayəsinin isə 70% artıq bir hissəsinə sahib olduğu açıqdır. 

Read More

SİQARETİN QİYMƏTİNİN YÜKSƏLMƏSİ ONDAN İSTİFADƏNİN AZALMASINA NƏCƏ TƏSİR EDƏR. ?

Siqaret – günümüzdə yayılmış şəkildə tütünün kağıza sarılmasıyla hazırlanaraq istifadə edilən bu vərdişin 18 ci yüz ildə Avropaya İspanya yoluyla Amerika Qitəsindən gəldiyi sanılmaktadır. İlk illərdə tütün yarpağına, daha sonra da incə kağıza sarılaraq istifadə edilməyə başlanmışdır. Bu vərdiş öncələr sürətlə yayılmağa, hətta etiyac səviyyəsinə qədər məhşurlaşmağa gəlib çıxmışdır. Belə ki, bu zərərli vərdiş ı ve ıı dünya müharibələrində hətta təməl etiyac kimi əsgərlərə, hərbi qulluqçulara da paylanılmışdır. Uzun sözün qısası siqaret tez bir zamanda həyatımıza girməyə, hətta 20 ci yüz ilin başlanğıclarından böyük fabrikalarla təmsil olunmağı bacarmışdır. Sonradan siqaretin zərəri haqqındakı elmi, tibbi və digər gerçəkçi məlumatlar onun istifadəsini nisbətən azaltsa da, bu gerçəklər ən azından həmin o yuxarıda adını çəkdiyim gerçəklər qədər keçərli deyil məncə. Yani hər şəy göz qabağındadır. 

Azərbaycan əhalsi ən çox siqaret çəkən 200 ə yaxın ölkə sıralamasında ilk 50 lik dədir. Bəs dövlətlərin bunun önünə keçməsi üçün baş vuracaqları yol görəsən həqiqətən bu qedər nəticəsizdir.? Bu gün Azərbaycanda orta qiymətli bir siqaret qutusunda təxminən  6 təməl qida mehsulumuz olan çörək var. Yani, gündə bir qutu siqaret çəkən vətəndaş hər gün ən azından 48 dəqiqəsini və orta böyüklükdə bir ailənin 2 günlük çörək etiyacını da o siqaretlə birlikdə yandırıb kül edir. 

Dövletlerin siqaretdən istifadəni azaltmaq üçün baş vurduqları yol nə qədər doğru və qəbul ediləndir.? 

Bildiyimiz kimi dəfələrlə müşahidə edildiyi üzərə 2015 ci ilin fevral ayının sonlarına doğru yənə də Azərbaycanda siqaretin qiymətində artışlar müşahidə edildi. Yani buradan belə nəticə çıxarmaq olar ki, bizim ölkemizdə də avropanın və digər qrup inkişaf etmiş ölkələrin izlədiyi yola bənzər yol izlənilməkdədir ki, bu inanc ya da qərara əsasən inanılmaqdadır ki, siqaretin qiymətinin yüksəlməsi ondan istifadəni azaldacaqdır. Əlbəttə inkişaf etmiş ölkələrin bu mərhələyə qədərki inkişaf yolları bizim kimi inkişaf etməkdə olan ölkələr qrupuna öncədən müzakirəsiz, çox zaman da təhlilsiz proqnozlar verir. Amma hər şey göz qabağındadır. Məncə bizim ölkədə nə qədər ki, qadınlar da siqaretdən istifadə etməyə başlamayıb, gec olmamış bu yolda inkişaf etmiş ölkələri izlemekden vaz keçilməlidir. Bəzilerimiz bunu mentalitetlə bağlaya bilərik ya da daha kobud desək belkə də dinlə də əlaqələndirənlərimiz olabilər. Ya da bir başqalarımız bunu Türk toplumunda qadının yeri ilə də bağlamış olar. Qısası özümüzü buna inandırmağa çalışarıq. Amma bütün bu fikirlerin qismən də suya düşməsi üçün bir çox yöndən bizə yaxın Türkiyəni göz qabağına gətirmekde yarar vardır. Statistikaya əsasən verilən məlumatlar özümüzü aldatmayaq deyir. Məlumatlara əsasən bu rəqəm 20 % ə yaxındır. Məncə bu yolda daha təsirli və daha özlü qərarlar qəbul edilsə yaxşıdır. 

Mənə görə siqaretdən istifadəni azaltmağın yolu onun qiymətini yüksəltməkdən keçmir. Yani belə bir yol  dövlət adına atılan çox kiçik bir addımdır. Necə və nə üçün.? (bütün fikirlər öz şəxsi düşüncə, öz şəxsi nəticələrimə dayanmaqdadır.)

1) Dövlət siqaretin qiymətini yüksəldir. Dolayı yol ilə yani siqaredən daha çox vergi alınmağa başlanılır. Nəticədə büdcəyə  əvvəlkindən daha artıq ve əlavə gəlir gedir. Əlbəttə bunu o qədər də pis adlandırmaq olmaz. Əgər söhbət büdcədən gedirsə. 

2) Deyək ki, 1.3AZN olan siqaret 2015 fevral ayındakı yeni düzənləmələrlə 1.8 AZN ə yüksəlmişdir.(reallıq). Amma bu gün Azərbaycan siqaret bazarında ucuz qiymətli siqaretlə yüksek qiymətli siqaret arasında az deyilməyəcək qədər böyük qiymət fərqi var. Ən azından iki qat. Neticədə uzun zamandı eyni siqareti istifade edən biri qiymətin 0.50 AZN yüksəldiyini görüncə bu dəfə daha ucuz siqaretə üz tutacaqdır ki, bu da daha keyfiyyətsiz tütün anlamına gələcəkdir. Yani qiymetin yüksəlməsi daha  zərərli oldu.

3) 2010- 2011 ilində siqaretin qiymətinin yüksəlməsindən sonra bazara 0.50 AZN (Wi....y) dəyərində xeyli ucuz yeni bir tütün məhsulunun girməsi müşahidə edilmişdi.  Əgər siqaretin qiymətinin yüksəldilməsi ondan istifadəni azaltmağa istiqamətlənmişsə onda nə üçün bazara alıcı qabiliyyəti və potansiyalı yüksək yeni bir siqaretin daxil olmasına şərait yaradılır. Yani ucuz siqaretin.

4) Bu gün bir neçə il əvvəl 0.50 AZN (Wi....y) dəyərində Azərbaycan siqaret bazarına daxil olan həmin tütün məhsulu 1 AZN a yaxın dəyərdə satılır. Bu qiymət də bizim ölkə üçün normal gəlirli bir vətandaşa uyğun bir qiymətdir məncə. Yani 4-5 il bundan əvvəl daha zərərli olduğu üçün o qədər də tələb edilməyən həmin o siqaret bu gün dövlətin aldığı bu qərar sonrasında daha çox tələb edilir. Digərlərinə nisbətən. Nəticədə bu gün ilk siqaretini alan bir gənc adı keçən həmin o tütün məhsulunun vaxtı ilə hansı dəyərdə və keyfiyyətdə olduğunu bilməyəcək. Yani o öz sağlamlığına daha da ziyan vuracaqdır. Bu qərarlar belə davam etsə gelecək nəsil ozündən əvvəlkilərdən daha çox odəyərək sağlamliğina daha çox ziyan vuracaqdir. Yəni 2 bənddəki vəziyyət mövcud siqaret tiryakilərinə daha çox ziyan vururdusa, 4 cü bənddə həm də potansiyal siqaret tiryakilerinə dəyəcək ziyandan bəhs edilir.

Bəs nə üçün.? 

Əgər dövlət siqaretdən istifadənin qarşısını almaq istəyirsə onda nə üçün, hələ də küçələrdə siqaret dənələri tək tək satılır, aksiz markasız siqaretlər var (E..e), hələ də 18 yaşından kiçiklər dükanlardan, marketlərdən siqaret alabilir, bəs nə üçün dövlət ölkəyə yeni girəcək tütün məhsullarına qiymət yönündən alt limit müəyyənləşdirmir və əgər avropa və inkişaf etmiş ölkələr siqaretdən istifadəni azaltmağa həqiqətən maraqlıdırsa onda müxtəlif yerlərdə satılan ucuz tütün, ev şeraitində siqaret hazırlayan aparatlar hansı anlama gəlir .....

Burada bəhs etdiklərim tamamı ilə öz düşüncələrimə dayanmaqdadır. Amma yəqin ki sizin də mənim bu fikirlərimlə razılaşacağınız ən azından bir fikir oldu. Yararlı olmasını diləyirəm...

Read More