On
dördüncü əsrdə
Avropada ‘Bubon Epidemiyası’ bir neçə il ərzində əhalini üçdə bir hissəsinin məhv
olmasına səbəb oldu. Qara ölüm adlandırılan bu hadisədən istifadə edərək bir
iqtisadi eksperment aparmaq mümkündür. Yəni, qara ölüm sağ qalan əhaliyə necə təsir
etdi.?
Onun iqtisadi təsiri necə
oldu. ?
Bu suala cavab vermək üçün, əhalininn sayının azalmasının əməyin
və torpağın marjinal məhsuldarlığına necə təsir etdiyinə nəzər yetirək. İşçi
qüvvəsinin sayı azaldığından, əməyin marjinal məhsuldarlığı artır. Yəni, nəzəriyyəyə
görə Qara Ölüm əmək haqqının artması ilə nəticələnmişdir.
İstehsal prosesində torpaq və əmək birlikdə istifadə
edildiyi üçün, işçilərin sayının azalması, həm də orta əsrlər Avropasında çox əhəmiyyətli
istehsal amili olan torpaq bazarına təsir etmişdir. Torpağı əkib becərən işçilərin
az olması hər bir əlavə torpaq sahəsindən daha az məhsul əldə olunmasına səbəb
olmuşdur. Başqa bir sözlə torpağın marjinal məhsuldarlığı azalmış, Qara Ölüm
torpağın icarə qiymətinin azalmasına gətirib çıxarmışdır.
Tarixə nəzər salsaq faktlar nəzəriyyənin prognozlarının
doğru olduğunu göstərir. Qara Ölümdən sonrakı dövrdə əmək haqları təqribən iki
dəfə artmış, torpağın icarə haqqı isə 50 faizədək azalmışdır. Nəticə olaraq bu
xəstəlik kəndli sinifinin iqtisadi yaşam şərtlərinin yaxşılaşmasına,
sahibkarların, yəni, torpaq sahiblərinin isə gəlirlərinin azalmasına səbəb
olmuşdur.(yuxarıdakı tarixi fakt aşağıdaki iqtisadi hadisəylə əlaqəsi yaradılmağa çalışılan sadəcə bir bənzətmədir.Qaynaq. Qreqori Menkyu. Ekonomiksin Əsasları. Bakı 2010. s.407)
Azərbaycanda paytaxt
Bakıda son zamanlar (2015 in ikinci yarısı) sıxlığın, yəni bölgələrdən axının azalmasının əmək haqları və daşınmaz əmlak
bazarına təsiri nədir. ?
Sona
zamanlar, xüsusi ilə də Birinci Gənclər Yay Avropa Oyunlarından sonra şəhərə
girişlərə bəzi məhdudiyyətlərin gətirilməsi paytaxt Bakıda da durğunluğa səbəb
olmuşdur. Bu durğunluq ilk başda orta və aşağı qiymətli malların təlabatına
azalış şəklində görülsə də, digər bir dəyişmə
də keçən yazıların birində bəhs etdiyimiz kimi, kənd təsərrüfatı məhsullarının
təklif həcmindəki azalma, ya da qiymətlərindəki bir qədər artışdır.
Daşınmaz əmlak bazarında dəyərləndirmə.
Dediyimiz
kimi, bölgələrdən axının, xüsusi ilə də tikintilərdə işləyən işçi ordusunun
azalması müşahidə edilməkdədir. Bəs bunun başlıca səbəbi nədir. ?
Yuxarıda
da qeyd etdiyimiz kimi, həyata keçrilən bəzi dövlət programlarıyla bərabər,
paytaxta bölgələrdən kütləvi axının qarşısı alınmışdır. Bu isə qismən də olsa
tikintilərdə işləyən işçi sayısını azaltmışdır. Başqa bir tərəfdən də, bölgələrdən
axının azalmasından dolayı bir çox sektorlarda və elə eyni zamanda daşınmaz əmlak
bazarında da qiymətlər düşmüşdür. Yəni, 2015 ci ilin ikinci yarısına əsasən
verilən məlumatlara görə Bakıda daşınmaz əmlak qiymətlərində 5-7% arasında
azalma müşühidə edilmişdir. Bu azalma isə
hələ ki, tikinti sahəsində çalışan işçilərin əmək haqlarının artmasının
qarşısını alır. Yəni, nəticə olaraq 14 cü əsrdə Avropada və 2015 ci ildə Bakıda
baş verənlərin oxşar cəhəti əhalinin sayısında azalmanın müşahidə edilməsidir.
Amma, qarşılaşdırmada bir sıra fərqliliklər və bənzərliklər vardır. Hər iki nəticə
bu dəyişimlərin heç də sahibkarların yararına olmadığını ortaya qoymaqdadır. Yəni,
Avropada torpaq qiymətlərinin düşməsi, Bakıda isə daşınmaz əmlak bazarındakı tələb
çatışmazlığından yana sahibkarlar əvvəlkindən daha az qazanacaqdır. Fərqli cəhət
isə 14 cü əsr Qara Ölümlə əmək haqlarının 50 faiz artmasına qarşılıq, daşınmaz əmlak
bazarında bunun müşaidə edilməməsidir. Bunun səbəbi isə ölkə iqtisadiyyatının,
xüsusi ilə də devalüvasiya ilə daha öncədən durğunluğa girmiş olması ilə qismən
əlaqələndirilə bilər ki, bununla da sahibkarlar da yeni tikinti sahələrini
başlatmaq marağında deyillər və işçi qüvvəyə tələb o qədər də şiddətli deyil.
Amma, ümümi nəticə olaraq bu dəyişikliklərdən 14 cü əsr Avropadakı nəticəyə bənzər
nəticə əldə edilir. Yəni, tələbin düşməsi sahibkar qazanclarını azaltmaqla bərarər,
əmək tələbinin aşağı olması kəndçini paytaxta gəlməyə məcbur etmir. Əvəzində kənçi
işsiz qalmamaq üçün öz işini özü qurmağa qərar verir və bu da nəticədə yeni iş
yerlərinin açılmasına, bölgələrlə paytaxt arasında yaşam uçrumunun azalmasına səbəb
olur. Yəni, uzun zaman dilimində bu dəyişimdən
kəndçi daha çox fayda əldə edəcəkdir. Son olaraq deyə bilərik ki, hər iki halda
yəni əhalinin təbii ya da qeyri təbii yolla azalaraq tələbinin düşməsi
sahibkarların əlehinə, kəndçi sinifinin isə uzun zaman dilimində yararına ola
bilər.
Elgün ORUCLU
Has laoreet percipitur ad. Vide interesset in mei, no his legimus verterem. Et nostrum imperdiet appellantur usu, mnesarchum referrentur id vim.
0 comments:
Yorum Gönder