Böyütməyə ehtiyac yoxdur!

Nyutonun 3 cü qanununa görə hər hansı bir cism bir başqa cism ilə təmasda olduğu zaman onlar biri-birinin kütlələri nisbətində əks təsirə məruz qalacaqlar. Məsələn, velosipet sürməyə çalşarkən pedalları çevirdiyimizdə bizim pedalı çevirmə gücümüzə təkərin zincirləri, təkər və təkərin asfaltla sürtünmə qüvvəsi, əks istiqamətli külək v.s təsir edəcəkdir. Nümunəni sadələşdirmək üçün deyə bilərik ki, futbol oynadığımız zamanı topa zərbə vurarkən eyni zamanda top da bizim ayağımıza öz kütləsi nisbətində müqavimət, yəni əks təsir göstərmiş olacaqdır. Qanunu ümumiləşdirəcək olsaq - təbiətdə bütün varlıqlar öz kütlələri nisbətində əks təsirə məruzdurlar. 

Fizikadan bəhs etdikdən sonra, bu günkü mövzuya daha da aydınlıq gətirmək üçün Azərbaycan dili ilə davam etmək istəyirəm. Xatırlayırsınızsa orta məktəb təhsili aldığımız zaman sifətin dərəcələri ilə tanış olmuşduq (kiçiltmə, çoxaltma dərəcələri). Balaca sözündəki “ca” əksəriyyətimizin yanlış etdiyi nümunələrdəndir. Yəni, balaca sözündəki “ca” əslində kiçiltmə deyil, çoxaltma dərəcəsidir. Daha da aydınlıq gətirsək, bala sözünü daha da kiçiltmək məqsədi ilə ona “ca” şəkilçisi əlavə edilərək cismin balacalığı qabardılmış olur. Bir qədər qarışıq görünsə də, buradakı “ca” şəkilçisi bala sözünün şiddətini artırmaq üçün istifadə edildiyindən kiçiltmə deyil, çoxaltma dərəcəsinin şəkilçisi kimi qəbul edilir.

Bu yazının məzmunu ötən yazılardan biri olan “Qarşılıqsız fədakarlıq, ali insan” məqaləsinə bənzəyir və digər məqaləni də oxuduqdan sonra, düşünürəm ki, aradakı əlaqəni təsbit etmək çox vaxtınızı almayacaq. Artıq anladığınız kimi bu məqalədə yaxşılıq etmək, xoş əməl və qarşılıq gözləmək kimi nüanslardan bəhs etməyə çalışacağam.

2023-cü ildə Türkiyədə baş verən zəlzələ bütün Azərbaycan xalqını üzüntüyə salmış və qardaş ölkə olaraq zəlzələdən zərər görənlər üçün yardım kampaniyalarına başlanılmışdı. Baş verən zəlzələ zamanı Bakının bir sıra məntəqələrində yardım anbarları yaradılmış və həmin məntəqələrə axınlar o qədər çox olmuşdu ki, bir müddət sonra yardımların qəbulu müvəqqəti dayandırılmışdı. Öz gözlərimlə müşahidə etdiyim mənzərəni bacardıqca canlandırmağa çalşacağam. Bölgələrdən içi isti geyimlərlə, təmizlik vasitələri ilə və xarab olmayan ərzaqlarla dolu avtobuslar anbarların qarşısında tıxac yaratmışdı. Bakıdan və yaxın şəhərlərdən isə axının ardı-arası kəsilmirdi. Anbarlarda qəbul işləri könüllü Azərbaycan vətəndaşları tərəfindən sözün əsl mənasında “könüllü” həyata keçirilirdi. Gətirilən yardım vasitələri ciddi operativliklə çeşidlənmək üçün uyğun məntəqələrə paylanılırdı. Bağlanamı daşıyan, onu uyğun könüllüyə təhvil verən, çeşidləməni edən, karton qutuları açan və hətta “skoçu” açıb karton qutunun ağzını bərkidən şəxslər belə ayrılmışdı. Hər kəsin öz işi var idi və heç kim ağır və yüngül iş demədən işin gedişatına fokuslanmışdı. Belə də olmalı idi və birinci insanlıq adına, ikinci isə, qardaş ölkə olaraq bu bizim borcumuz idi.

Yəqin ki, Türkiyədə zəlzələdən zərər görmüş insanlara yardım dediyimiz zaman sizin də ağlınıza köhnəlmiş, qırmızı, Vaz 2107 avtomobili, onun üzərindəki hündür yük və həmin avtomobilin məşhurlaşdırılmış sahibi gəlir. Bəli, o şəxs də hər kəs kimi insanCAsına iş görmüşdü. O da bir Azərbaycan vətandaşı olaraq öz borcunu yerinə yetirmişdi. Amma, o qəhrəman deyildi və onun etdiklərini bu qədər böyütməyə, onun insan olaraq etdiklərinin sonuna şəkilçilər qoşaraq yaxşılığı böyütmək istəyərkən yaxşılığı bu qədər ucuzlaşdırmağa ehtiyac yox idi. Həmin şəxsin qısa müddətdə bu qədər populyarlıq qazamnası sözün sonuna böyüdülmək məqsədi ilə artırılan, amma əslində onu kiçildən şəkilçidən başqa bir şey deyildi. Biz həmin şəxsin bu əməlini (hansı ki, onun kimi minlərlə insan var idi) böyütməklə əslində yaxşılığın nə qədər kiçildiyini göstəmiş olduq. Bəzi mülahisələr onun kasıb olması, bəzi fikirlər onun köhnə avtomobilə sahib olması üzərində cəmləndi. Bir insanın yardım əli uzatmasının onun imkanı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Əgər həmin avtomobili günlər içində məşhurlaşdıran adamlar yardım vaxtı həmin məntəqələrdə yetəri qədər zaman keçirsəydilər görərdilər ki, vətəndaşlarımızın bəziləri nəinki avtomobil, hətta velosipetdə, belində yardım azuqəsi gətirib. Məsələnin digər tərəfi isə, əslində gözlə görülməyən yetərincə imkanlı və imkansız şəxslər var idi ki, həmin zaman zərər çəkmişlərə maddi yardım göstərməklə öz borcunu yerinə yetirmişdi. Düşünürəm ki, edilmiş yardım və onun edilmə şəklinin heç bir fərqi yoxdu və edilən yaxşılıqlar bu qədər şişirdilməməlidir. Şişirdilməməlidir ki, insanlar yaxşılığı qarşılıq, populyarlaşma üçün deyil, könüllü etmiş olsunlar. Uzun sözün qısası yenə də öz fikirlərimə əsaslanaraq bildirirəm ki, həmin qırmızı avtomobilin bu qədər məşhurlaşdırılması cəmiyyətimizdə insanlıq və yaxşılıqdan xəbərsiz olan xeyli insanın olduğunu göstərmiş oldu. Media həmin xəbəri paylaşaraq yaxşılığı bir qat ucuzlaşdırdısa, cəmiyyətimiz də həmin məlumata bir başqa heyranlıqla yanaşmaqla insanlığı bir neçə ton daha da kiçiltdi. Yəni, görünən odur ki, müasir cəmiyyət yaxşılığı o qədər həsəd aparır ki, normal insanlıq borcu bu qədər məşhrlaşdırılır və media alətinə çevrilir. Biz Azərbaycan mediası, xalqı olaraq həmin fəlakətdə insanlıq adına böyük işlər gördük, amma bu və bənzəri xəbərləri gündəm etməklə əslində yaxşılıq etməyin nə qədər nadirləşdiyini etiraf etmiş olduq. Bir başqa sözlə, həmin şəxsi böyütməyə çalışarkən, insanlığı kiçiltmiş olduq. Hər birimizə insanCA duyğular yaşamağı arzu edərək bu məqaləni yekunlaşdırıram. Nyuton qanunu və sifətin dərəcələri ilə, bu məqalənin arasındakı əlaqəni qurmağı yazılarımı daimi oxuyan, düşünən oxuyucularıma buraxıram.

Qarşımıza çıxan maneə nə qədər böyükdürsə onun bizdə buraxdığı əks təsir o qədər qalıcı olacaqdır. Laqeyidlik və qarşılıq güdərək yaxşılıq etmək böyüdükcə onun qarşılıqsız fədakarlığa etmiş olduğu əks təsiri o qədər ağır olacaqdır (Nyutonun 3 cü qanunu). Bu səbəbdən cəmiyyətin bəzi kütlələri nadir halda qarşılaşdıqları könüllü yaxşılıqları, daha sıx-sıx qarşılaşdıqları pislik üzərində qəbələ kimi dəyərləndirirlər. Zərrənin böyük əks təsir üzərindəki qələbəsi kimi.

Elgün Oruclu.

Read More

Eybəcər xanım yoxdur, baxımsız xanım var

Bəzən olur ki, daha çox ödəmə edərək aldığımız əşyalarımıza daha həssas yanaşırıq. Məsələn, mobil telefondan bəhs etsək 2500 AZN və 500 AZN lik telefonları misal gətirə bilərik. Bunlar arasındakı qiymət fərqi təbii ki, onlar arasındakı keyfiyyətdən qaynaqlanır. Amma, sual ondan ibarətdir ki, həqiqətən də bu iki məhsul arasındakı keyfiyyət fərqi 2000 AZN qədərdir?

İlk cümlədə bəhs etdiyim kimi siz yəqin özünüzdə də müşahidə etmisiniz ki, çətinliklə əldə etdiyiniz şeylərə qarşı daha həssas davranır, onu bacardıqca qorumağa çalışırsınız. Bəli, bu həqiqətən belədir. Biz daha çətinliklə əldə etdiklərimizə qarşı daha qayğıkeş davranan canlılarıq.Çəkilmiş əziyyət qarşılığı gəlir əldə etdiyimiz üçün, 2500 AZN xərclədiyimiz mobil telefonu 500 AZN xərclədiyimizdən daha dəyərli görür və onu daha çox qorumağa çalışırıq. Bəs biz onu daha çox qoruduqca nə baş verir?

Nümunə üçün avtomobildən bəhs edə bilərik. Əksər vaxtlar “Lada” markalı avtomobillə avropa modeli avtomobillər müqayisə edilir. Bu gün şəhər yollarına nəzər saldıqda da eyni illərdə istehsal olunmuş bu iki model arasında keyfiyyət baxımından fərqi vizual olaraq görə bilərik. Məsələn, 2000-ci il “Lada” markalı avtomobillə “Mercedes” markalı avtomobilin xarici sazlıq vəziyyətinə baxdıqda fərq aydın şəkildə hiss olunur. Bir başqa sözlə, “Mercedes” markalı avtomobil ilkin istehsalındakı görünüşünü qoruyub saxlasa da, “Lada” markalı avtomobillərin əksəriyyəti daha köhnə görünür. Təbii ki, bu iki model arasında keyfiyyət fərqi var. Amma, düşünürəm ki, bu fərq əslində onların görünüşlərindəki qədər böyük deyil. Bəs o zaman nə üçün bu fərq bu qədər böyük görünür və ya “Lada” markalı avtomobil daha tez köhnəlir?

Sahib olduğumuza biçdiyimiz dəyər. Yuxarıda da haqqında danışdığım səbəb bu iki marka arasında keyfiyyət fərqini əslində olmuş olandan daha artıq göstərir. Məsələni daha sadə şəkildə izah etsək – “Mercedes” sahibi avtomobilində kiçik nasazlıq və ya vuruq olan kimi dərhal onu təmir etdirməyə çalışır. "Lada" markalı avtomobildə isə, əksər vaxtlar vəziyyət fərqlidir. Yəni, "Mercedes" sahibi öz avtomobilinə daha diqqətcil ikən, “Lada” sahibi onun təmir olunmasına o qədər də maraq göstərmir. Təbii ki, bunun ilk səbəbi onlardan birinin digərindən daha baha olmasıdır və bu amil baha olana daha çox diqqətcil olmağı təmin etmiş olur. Eyni zamanda bu iki marka arasında real keyfiyyət fərqi mövcuddur. Demək, ilk növbədə markalar arasında real keyfiyyət fərqinin olması, ikinci növbədə isə bizim o markalara yanaşma tərzimiz onlar arasında vizual görüntünü formalaşdırır. Əslində isə, “Mercedes”lə, “Lada” arasındadı əsl keyfiyyət fərqi onların hər ikisinə eyni diqqətin göstərilməsi zamanı ortaya çıxan fərqdir. Yekun olaraq deyə bilərik ki, bəzi şeylərin keyfiyyəti onun mövcud zaman dilimində necə köhnəlməsi ilə bərabər, həm də bu zaman ərzində ondan necə istifadə edilməsi ilə də ölçülməlidir. Düşünürəm ki, bu məqaləni bu kəlamla bitirmək yerinə düşəcək. “Eybəcər xanım yoxdur, baxımsız xanım var”.

Elgün Oruclu.

Read More

Kompüter, insan və süni intellekt

Əksər vaxtlarda dövlət müəsissələrində, bəzən isə özəl müəsissələrdəki xidmət bölmələrində rast gəldiyimiz bir məqam var. “Kompüterin səhvidir, sistem xətasıdır”. Bəzi hallarda isə, bunun əksini eşitdiyimiz özünü müdafiə kəlimələri də olur. “Kompüter deyilik ki, insanıq. Biz də səhv edə bilərik”.

Kompüterləşmə dövrünün başlaması ilə, şühbə yoxdur ki, müəsissələr ciddi şəkildə zaman qənaəti etmişdir. Təbii ki, buna bütün qurumları daxil etmək olmaz. Hələ də, kompüterlərə inanmayıb öz hesabatlarını kağız üzərində aparan, ofis proqramlarına inamsız yanaşan şəxslər az deyil. Bəs necə olur ki, kompüter səhv edir? Düşünürəm ki, elə bu sualın cavabı nə üçün insan səhv edir sualının cavabındadır.

Nə üçün insan səhv edir?

Çox bilgi sahibi olmaq, səhv edə bilmək üçün səbəblərin çox olması deməkdir. Bir başqa sözlə, bəzən nə qədər az bilsək, hər hansı bir mövzu üzərində daha doğru qərar qəbul etməyimiz o qədər asan və keyfiyyətli olacaqdır. Çünki, günlük ətrafımızdan minlərlə informasiya qəbul edirik. Bu məlumatların bir hissəsi yaddaşımızdan silinsə də, bir hissəsi isə, şüuraltımızda yerləşib qalır. Şüuraltımıza yerləşmiş həmin məlumat bəzən həyatın elə bir mərhələsində özünü göstərir ki, verdiyimiz qərara özümüz təəccüb edirik. “Mən necə oldu ki, bu qərarı verdim. Lənət şeytana v.s”. Bu dəfə də kompüterləri deyil, şeytanı günahlandırmağa başlayırıq. Bəli, biz insanıq və bizim qərar verməmizə minlərlə faktor təsir edə bilər. Məsələn, dünən gecə yaşamış olduqlarımız, bu səhər eşitdiklərimiz, qəbul etdiyimiz qidalar v.s. Yəni, insan olaraq bizim yanlış etməyimiz normaldır, normal olmayan isə, ona verilmiş əmri qüsursuz icra etmək üçün yaradılmış kompüteri yanlışa təhrik etməyimizdir. Ya da yalandan günahlandırmağımız.

Bəs necə olur ki, kompüter yanlış edir?

Kompüter ona bir dəfə düzgün şəkildə verilmiş əmri sonsuzadək düzgün şəkildə icra etmək üçün insanlar tərəfindən yaradılmışdır. Baxmayaraq ki, onu yaradan da bizik, amma kompüter ona verilmiş bütün əmrləri öncədən ona tanıdılmış şərtlər daxilində yanılmadan edə bilir. Yəni, biz kompüterə yüz minlərlə şərt vermiş olsaq da belə, onun yaddaşında sonsuz informasiya olmuş olsa da belə, o yalnız ona verilmiş olan əmr və həmin əmr üçün ona öncədən tanıdılmış şərti görür. Bir başqa sözlə, kompüter üçün bir məsələnin həlli istənildikdə, o yalnız həmin zaman o məsələnin həlli qaydası üçün onun yaddaşına tanıdılmış yolu görür. Digər bütün yollar və informasiyalar passiv halda olur. Nəticədə insanla kompüter arasında yanılmaq və yanılmamaq kimi fərqlər burada üzə çıxır. Bəli, kompüterə bir əmrin icrası üçün verilmiş şərtlər öncədən doğru tanıdılacağı halda onun yanlış etmə ehtimalı demək olar ki, yoxdur. Fikri ümumiləşdirsək deyə bilərik ki, əgər kompüter yanlış edirsə, yenə də onun səbəbkarı elə “biz insanıq kompüter deyilik ki” deyən insandır.  Çünki, həmin insan hər hansı məlumatı sistemə daxil edən zaman yanlışa yol vermiş və nəticədə kompüteri yanlış yönləndirmişdir. Bunu yaxşı anlamalıyıq ki, kompüterin emosiyası, duyğuları v.s bənzəri hissləri olmadığından onun yanlış etmə ehtimalı yalnız ona məlumatı daxil edən tərəfin öhdəliyindədir. O zaman işimiz çətinə düşür ki, həmin məlumatları daxil edən adamın insani duyğuları onu yanıldır. Fikirli olmaq, yuxusuz olmaq v.s.

Bəs süni intellekt necə davranır?

Süni intellekt emosiya cəhətdən insanla kompüter arasında yer alan və qərar verərkən kompüterdən daha çox insan kimi davranmağa çalışan sistemdir. Yəni, süni intellekt qərar mərhələsində və ya hansısa sualı cavablandırarkən ən məntiqli olanına üstünlük verməyə çalışan sistemdir. Hazırki nümunələri ilə süni intellekt hətta bəzi nöqtələrdə ortaya insandan daha yaxşı nəticələr qoya bilir. Çünki, onun işləmə mexanizmi ən doğru qərarı bütün seçimləri nəzərdən keçirərək və emosiyalarını işə qatmayaraq ərsəyə gəlir. Yəni, o kompüterlərə insanlar tərəfindən doğru və yanlış şəkildə daxil edilmiş bütün seçimləri nəzərdən keçirir və son nəticəni məntiqə (intellekt) əsaslanaraq ortaya çıxarır. Təbii ki, bu məntiq də zamanla insanlar tərəfindən kompüter məlumat bazasına (internetdəki bütün məlumatlar) illərdir daxil edilmiş informasiyalar əsasında toplanılır. Bəs o zaman yenə də insan faktoru varsa süni intellektin də yanlış etmə ehtimalı yoxdur? Bəli, var amma çox azdır. Ən azından kompüter və insan qərarlarından daha faydalıdır. Çünki, o dərhal qərar verir və emosiyaları yoxdur. Ən əsası isə, əgər kompüterlərə daxil edilmiş bütün məlumatların böyük hissəsi yanlış olsaydı, o zaman bütün sistem yanlış işləmiş olar və illərdir kompüterlər (internet) bizim üçün faydalı olmazdı. Demək ki, blud adlandırdığımız internet sisteminin bazasında yetəri qədər düzgün məlumatlar var və süni intellekt bir işi icra edərkən onlar arasında müqahisə edərək ən düzgününü seçməyə çalışır. Yekun olaraq onu deyə bilərik ki, süni intellektin inkişaf etməsi “biz insanıq, kompüter deyilik” və “sistem xətasıdır, bizlik deyil” deyimlərini ortadan qaldıracaq kimi görünür.

Elgün Oruclu.

Read More

Həyatımıza dolaylı təsirlər

Bəzən həyatın bütün mərhələlərində qərarlar bizim əlimizdədir kimi görünsə də, baş verən hər-hansı bir dəyişiklik idarəni tamamı ilə əlimizdən çıxara bilər. Bu, xüsusi ilə qloballaşma istiqamtində sürətlənmənin artdığı günümüz üçün səciyyəvidir. Bu yazıda həyatımıza birbaşa deyil, dolaylı yolla daxil olan müdaxilələrdən danışmağa çalışacağam. Hansı ki, bu müdaxiləni heç bir halda hiss etmir və ya səbəbləri analiz edrəkən ağlımıza belə gətirmirik. Söz etdiyim dolaylı müdaxilələri bəzi nümunələrlə əlaqələndirməyə çalışacağam. 

1.   Təhsil səviyyəsinin aşağı olması hava kirliliyini artırır. Təhsil səviyyəsinin aşağı olması və ya təhsilsiz insanların sayının normadan artıq olması ya da ki, insanlar üçün uyğun iş yerinin təminində ölkədə çatışmazlıqlar olduqda, onlar müvəqqəti gəlir əldə edəcəkləri böyük yatırım ehtiyacı yaratmayan sahələrə yönəlirlər. Məsələn, buna misal olaraq ölkəmizdə sürətlə çoxalan taksi biznesini göstərə bilərik. Taksilərin sayının həddən artıq olması isə, ilk növbədə rəqabəti artırır və qiyməti düşürür. Taksi sürücüsü isə, ona lazım olan gəliri əldə edtmək üçün daha çox sərnişin qəbul etməyə məcbur qalır. Qiymətlərin düşməsi isə, daha çox insanı ictimai nəqliyyatdan taksi istifadəsinə yönləndirir. Nəticədə, ölkədə ixtisaslaşmış kadr çatışmazlığı və ya təhsildəki yetərsizlik gəncləri peşə sahibi olmaqdan və ya hər hansı sahədə ixtisaslaşmaqdan taksi sürücüsü olmağa yönləndirir. Daha çox taksi istifadəsi isə, daha çox yanacaq istifadəsi və hava kirliliyinə yol açır.

2.  Nağdsız ödənişlərin artması kükürdə olan tələbi azaldır. Bildiyimiz kimi nağdsız ödənişlər hər birimizi bir sıra çətinliklərdən azad edib. Məsələn, növbə gözləmək, çirkli pula toxunmaq, pul itirmək, portmanat gəzdirmək v.s. Amma, nağdsız ödənişlərin artması eyni zamanda bazarlıq edərkən kassada qalan 1-5 qəpiklərin də aqibətinə aydınlıq gətirib. İllərdir kassada qalan qəpiklər üçün sizə kibrik təklif edildiyini unutmamısınız yəqin ki. Artıq bu halla daha az rastlaşırıq. Çünki, artıq nağdsız əməliyyatlarla 1-5 qəpik mübahisəsi ortadan qalxıb. Bu isə, öz növbəsində kassada ehtiyatda saxlanılan kibritə tələbi azaldıb. Kibritə tələbin azalması isə, kibritin istifadəsində istifadə olunan kükürdə ehtiyacı düşürüb. İlk baxışda biri-biri ilə əlaqəli görünməsə də, bu bir reallıqdır.

3.  Şəkil 1. Pandemiyadan sonra yeni həyat tərzinə keçidin demoqrafiq statistikaya təsiri. (Azərbaycan)

İnternet şəbəkələşməsinin artması evcil heyvanlara sevgini artırır. İnternetdən kütləvi istifadə insanlar arasında kommunikasiyanı artırsa da, real təmas demək olar ki, əvvəlki dövürlərdən daha aşağıdır. Bu özünü evlilik və ayrılmaların statistikasında da göstərir. Əvvəlkindən daha yalnız vəziyyətə gələn insanlar daha çox avropa mədəniyyətində rastlaşdığımız ev heyvanlarına sevgi ilə bunu kompensasiya etməyə çalışırlar. Nəticədə, internet aləmindəki sosiallaşma insanlar arasında hər nə qədər soyuqluq yaratsa da, bu evcil heyvanlar üçün düşərli olub deyə bilərik.

4.  Xidmət sektorunun inkişafı dırnaq boyası satışını artırır. Azərbaycanda son 5-6 ildə xidmət sektorundakı yüksəliş danılmazdır. Hər tərəfdə restoranlar, kofe shoplar və yeməkxanalar, meyhanələr diqqət çəkir. İnsanlara hazır yeməyin ödəniş qarşılığında təklif olunması bütün dünyada olduğu kimi bizdə də rəğbətlə qarşılanır. Xüsusi ilə xanımları evdə kartof soymaq, soğan doğramaq və göyərti təmizləməkdən azad edən bu məşğuliyyət onlara dırnaqlarını davamlı formada saxlamasına imkan verir. Nəticədə dırnaq qulluğu artdıqca dırnaq boyasına da tələb yüksəlmişdir.

5.  Pozanın icad olunması insanların ömrünü uzadıb. Səhvlərin silinməsi və ya bağışlanması gözəl hissdir. Ağacların tələf olunmasının azalması da ən az onun qədər müsbət haldır. Pozanın icad olunması əllə yazı yazılarkən edilmiş hər hansı bir səhvdən dolayı bütün bir vərəqin atılmasının qarşısını almışdır. Nəticədə dünya üzərində xeyli miqdarda vərəq qənaəti edilir və bu meşələrin daha az tələf olmasına gətirib çıxarır. Daha çox yaşıllıq isə, insan ömrü üçün vacib olduğundan deyə bilərik ki, pozanın icadı az da olsa daha uzun yaşamağımıza səbə olur.

6.   Dini bayramlar bölgələri inkişaf etdirir. Bildiyimiz kimi, kafe, restoran və xüsusi ilə də şadlıq sarayları sektorunda “ofsiant” kimi işləyənlərin əksəriyyəti az təminatlı şəxslər və ya tələbələrdir. Dini bayramlar zamanı bu sektorda durğunluğun yaşanması qaçılmazdır. Məsələn, ramazan ayı müddətində bu sektorda ciddi durğunluq müşahidə olunur. Nəticədə gəlirsiz qalan az təminatlı şəxslər və ya tələbələr həyatın daha bahalı olduğu Bakıdan doğma bölgələrinə üz tutrlar. Sonradan onları bir hissəsi geri qayıtsa da, bir qismi isə geri dönməyə bilirlər. Bu prosesin özü bölgələrə kütləvi geridönüşlərin olduğu həmin ayda bölkələrdə hiss olunmağa başlayır. Həmin şəxslər bölgədə hansısa əkinlə məşğul olur və ya bir iş qurmağa çalışır, ya da bölgədəki marketdən alış-veriş etdiyi üçün oradakı sahibkara qazanc verir.

7.   Mafia filmləri kişilərin daha az güzgüyə baxmasına səbəb olur. Son 15 ilin trendlərindən olan mafia filimlərini yəqin ki, hər biriniz xatırlayırsınız. Bu tərz filimlərdə rəğbət göstərilən xarakterlər təbliğ olunduğundan, xüsusi ilə gənc oğlanların bu tərz filimlərdən təsirə düşmə faizi olduqca yüksəkdir. Mafia filmlərində adətən qara, səliqəli geyimlər və üzün saqqallı olması demək olar ki, şablonlaşmış görüntüdür. Nəticədə bu filmlərin təsiri altında saqqal saxlamaq kütləvi hal almağa başlayır. Kişilərin bir hissəsinin güzgü qarşısına adətən təraş olunmaq üçün keçdiyini nəzərə aldıqda yəqin ki, yuxarıdakı başlıqla siz də razılaşmış olursunuz.

Qeyd edilmiş bu dolaylı və heç ağlımıza gəlməyəcək təsirlərin sayını yetəri qədər uzatmaq mümkündür. Əsas odur ki, hansı təsirə məruz qaldığımızdan xəbərimiz olsun.

Elgün Oruclu.

Read More

Kitab oxumaq hər zaman faydalıdır?

Kitab oxumaq nə üçün önəmlidir. Oxumaq və müxtəlif qaynaqlardan yeni məlumatlar əldə etmək mənim üçün də xoşdur. “Mütaliə et və ya kitab oxu” deyimini gözümüzü açandan eşidirik. Bəs görəsən kitab oxumaq nə qədər önəmlidir?

Hər zaman bildirdiyim kimi yenə də burada paylaşdıığım fikirlərin mənə məxsus olduğunu bir daha xatırlatmaq istəyirəm. Razılaşıb, razılaşmamaq sizin öz qərarınızdır.

Universitet illərindən sonra işə həyatına başlamış və demək olar ki, 7-8 il müddətində kitab oxuma vərdişim bir neçə dəfə azalmışdı. Mən əsasən bilgi əldə etməkdən xoşbəxt olduğum üçün iş mühitində xeyli məlumat əldə etməyim bu ehtiyacımı qismən qarşılayırdı. Yəqin ki, birinci olaraq kitab mənim üçün nəyə görə önəmli olduğunu anlamış oldunuz.

Nə üçün kitab oxuyuruq?

Bilgi əldə etmək. 2023-cü ilin yanvar ayından etibarən kitab oxumaq vərdişimi geri qaytarmaq qərarına gəldim və həmin il adına 24 kitab oxumaq üçün məqsəd müəyyənləşdirdim. Kitablardan bəziləri mənə düzgün yolu göstərsə də bəzilərindən bilgi əldə etdim deyə bilməyəcəm. 24 kitab hədəfimi 22 kitabda ilin sonuna 1 ay qalmış dayandırdım. Səbəb isə, oxuduğum bəzi kitablarla digərlərinin və şəxsi düşüncələrimin üst-üstə düşməməsi oldu. Başqa sözlə, bəzi kitablar mənə bilgi vermədi sadəcə zamanımı daha səmərəsiz keçirməyin qarşısını aldı. Düşünürəm ki, ilk növbədə hansı kitabı və nə məqsədlə oxuduğumuzu yetərincə anlamalıyıq. Xüsusi ilə, pisxoloji və dini istiqamətli kitabları mentor nəzarəti olmadan oxumağın faydasız, hətta bəzən təhlükəli olduğunu düşünürəm. Əgər zamanınızı kitab oxuyaraq keçirməyi planlayırsınızsa düşünürəm ki, roman oxumaq ən təhlükəsiz olanıdır. Romanın uydurma olduğunu qəbul edərək oxuyun və yazılan hər şeyi ciddi qəbul etməyin.

Uğur hekayələrindən danışan kitablardan uzaq durmaq mənə görə məsləhətdir.

Nə üçün uğur hekayələrindən danışan kitab bəzən təhlükəli ola bilir? Adətən uğur hekəyələrində uğur qazanmış adamların müsbət vərdişlərindən bəhs edilir. Məsələr, “X” şirkət sahibi hər gün saat 5 də yuxudan oyanır, idman edir, sağlam qidalanır və gün sonunadək özünü gümrah hiss edir. Bu səbəbdən də həmin biznesmenin uğuru bu və buna bənzər aktivliklərlə əlaqələndirilməyə çalışılır. Amma, nəzərə almaq lazımdır ki, sizin həyat standartlarınız buna cavab vermirsə uğurlu olmaq üçün bu yolu yoxlamağa dəyməz. Məsələn, həmin o uğurlu biznes sahibinin geniş və yaşıllıqlarla örtülmüş həyəti, özünün fitnes zalı, hovuzu, bütün ehtiyaclarla təmin olunmuş mətbəxi, onu işə aparan sürücüsü və işə gedərkən bankda olan mülkündən gündəlik əldə etdiyi faiz gəliri var. O, işdə sizin kimi kreditini ödəmək üçün günün yarısını fikirli halda keçirmir (əlbəttə ki, o da bu nöqtəyə asan gəlməyib və məncə önəmli olan onun yaşadıqları stress, çətinlik və ağıllı qərarlarından danışan kitablardır) və ya onun hər gün səhər oyanmaq üçün bir sıra motivasiya edici amilləri var. Məsələn, hər gün saat 5 də oyandığınız halda Bakı şəhərində nə edə biləcəyinizi düşünün. 1 saat gəzinti etdiniz. Daha sonra? Yəni, uzun sözün qısası 5 də oyanaraq özünüz üçün faydalı məşğuliyyətlər tapa bilirsinizsə bu əladır. Amma, boş zaman keçirəcəksinizsə boşuna yuxunuza haram qataraq özünüzü fərli təbəqənin adamları ilə müqahisə etməyə çalışmayın. Əks halda yoxlayacaqsınız və davam edə bilməyəcəksinizsə uğursuzluğunuzu şüuraltı olaraq buna bağlayacaq, daha da həvəsdən düşəcəksiniz. Əgər yoxlamayacaqsınızsa bu zaman da yoxlamadığınız üçün ruhdan düşmüş ola bilərsiniz. Ona görə, düşünürəm ki, hər təbəqənin öz həyat şəraiti var və ayağımızı yorğanımıza görə uzaqsaq daha faydalı olar. İlk öncə özünü yaşayacağın həyat şəraitinə hazır vəziyyətə gətir, sonra isə o həyatı yaşamağa başla.

Hər kitab nə üçün oxunmamalıdır?

“Mütaliə et və ya kitab oxu” deyimi yuxarıda da bəhs etdiyim kimi, uzun illərdir eşidirik. Amma, düşünürəm ki, bu deyim bir qədər sözdəki haqlılıq payını itirib. Cümləni “Mütaliə et və ya yaxşı kitab oxu” şəklində əvəzləsək daha doğru olar. Çünki, 20-30 il öncə televizyaya, qəzetlərə, KİV-lərə senzura olduğu kimi, kitablara da senzura var idi. Razıyam ki, bu senzuranın mənfi tərəfləri də az olmayıb. Amma, hazırki vəziyyətdə nəşriyyatlar azad şəkildə (qatı radikallıq, dini mövzu və bənzəri xaric) istənilən mövzuları, fikirləri nəşr edə bilirlər. Buna görə də, bəzən kitab oxumaq mənasız biri ilə danışmaq və ya mənfi fikirli təsirə məruz qalmaqla eyni ölçülə bilər. Çalışaq ki, oxuduğumuz kitablarla bağlı öncədən rəylər toplayaq və ya xoş olmayanlarını yarıda qoyaq.

Oxumaq beynimizə necə təsir edir?

Video izləmək və ya mövzunu dinləməklə hər hansı bir mətnə hakim olmaq, o mətni oxuyaraq bilgi əldə etməkdən beynimiz adına daha az faydalıdır. Çünki, video izlədikdə demək olar ki, beynimiz maksimum dərəcədə hazır informasiya əldə edir. Amma, kitab oxuduqca kitabın səhifələrindəki yüzlərlə hərif gözümüz tərəfindən hər dəfə görüldükcə, o hərfin təsbit edilməsi ilə bağlı informasiya beynə öütürülür. Nəticədə bir səhifədə biz beynimizə yüz dəfələrlə siqnal ötürmüş oluruq. Bu isə beynimizin işlək və operativ qalmasında faydalıdır.

Kitab bizə başladığımız işi bitirməkdə səbrli olmğı öyrədir.

Əlinizə aldığınız bütün kitab başlamadan bitməyəcəkdir. Bütün səhifələrini və hərflərini oxumadığınız kitab bitmiş sayılmaz. Yəni, başlamadan bitməyəcək olan bu iş, sizə “dama-dama göl olar” deyimini göstərəcəkdir. Video informasiyalarda önə verərək, sürəti artıraraq zaman qazanmış ola bilərik. Amma, kitabı bütün cümlələrini ziyarət etməyə məcbursunuz (əgər həqiqətən niyyətiniz oxumaqdırsa). Ona görə əsasən günümüzdə “Z” nəsli dediyimiz nəsil, müəyyən işdə uzun müddət davam etməkdə çətinlik çəkir, eyni telefonu davamlı istifadə etmək ona darıxdırıcı gəlir və ya xırdaçılıq istəyən peşələrə o qədər də maraqlı deyillər (hər birinə aid deyil). Çünki, video informasiya və ya səsli məlumat bolluğu bizi sürətli istehlaka təhrik edib və rahatlığa öyərşdirib. Düşünürəm ki, kitab oxumaq bizə başladığımız işin başlamadan bitməyəcəyini amma, başladıqdan sonra isə, bitəcəyini aşılamış olur.

Kitab bizi qoruyur.

Kitab oxuyaraq keçirdiyimiz zaman dilimində internetin zərərli aslılığında uzaq durmuş oluruq. Düşünürəm ki, oxumaq buna görə vərdiş ediləsi seçimlərdən olmalıdır. Faydalı kitab bizə həm bilgi verməklə bərabər, həm də bizi internet mühitinin zərərli informasiyalarından qoruşum olur.

Kitab oxumaq qeyri-iradi olaraq bizə status qazandırır.

Bəzi davranışlar var ki, o davranışlara fərd olaraq ehtiyacımız olur. Bəzilərinə isə, onu vərdiş halına gətirənədək süni şəkildə ehtiyacımız var. Kitab oxumaq sizin özünüzə inamınızı bərpa edəcək və faydalı insan olduğunuz güvənini verəcəkdir. Düşünürəm ki, başlanğıcda süni də olsa özünüzü buna məcbur etməlisiniz. Özünü tapmaq ehtiyacı hər kəsdə var. Yetərki sən başla, davamı gələcək.

Elgün Oruclu.

 

 

Read More

Müasir insan bəsit insandır

Bir gün içində sadə Bakı şəhəri sakini nə edə bilər? Bu sual ətrafında düşündüklərimi öz düşüncələrimə əsasən yazmağa çalışacağam. Hansı ki, mövzu bir müddətdir məni düşündürür və bəzi simptonları da özümdə müşahidə etdikdən sonra bu səhifədə qeyd edilən müzakirəyə yer vermək istədim.

Səhər 07:00-da yuxudan duraraq 10-15 dəqiqəlik fiziki hərəkətlər edərək özümüzü günə gümrah hazırlaya bilərik. Bu hərəkətləri edərkən youtube-dən asanlıqla faydalanmaq mümkündür. Yaxşı olar ki, səhər duran kimi “ağıllı telefona” əlimiz getməməsi adına hərəkətləri dünən gecədən əzbərləmiş və bizə motivasya verəcək mahnını isə “music player” dən qoşmuş olaq. Yani, “no wifi”.

Fiziki hərəkətlərdən sonra yüngül duş qəbul edib, özümüz üçün ən sevdiyimiz səhər yeməklərindən birini hazırlamağa çalışırıq. Youtube-dən bir neçəsini öncəki günlərdən test edərək öyrənə bilmişik. Hələ də “no wifi” davam edirik. Növbəti addım isə, dünən axşamdan ütüləmiş olduğumuz iş geyimlərimizi geyinmək və güzgü qarşısına keçərək özünüzün gözəl və ya yaraşıqlı görünməyi ilə öyünməkdir. Mütləq özünüzü buna razı salmağa çalışın və geyiminizin, saçınızın, üzərinizdəki ətrin və ayaqqabınızdakı boyanın qaydasında olması sizi özünüzə qaytaracaq. Buradakı əsas məqsəd günə əksiksiz olaraq başlamağı qəbul etməkdir. Yəni, əgər hər hansı birimiz ətirdən istifadə etmiriksə bu o demək deyil ki, onun günə tam əhvalla başlaması mümkün deyil. Əgər üzərinizdən qoxu gəlməsi və ya ütülənmiş rəsmi geyimlər sizi narahat edirsə, o zaman sizi rahat hiss etdirəni edin. Qəti surətdə liftə minərkən bir başqasından ətir qoxusu gəlməsi sizdə özünü müqayisə nöqtəsinə gətirməsin. Bu arada evdən çıxarkən gülü sulamağı (wifini söndürməyə ehtiyac yoxdur, çünki, heç onu qoşmamışdın da) və hündür mərtəbəli binadan pilləkənlərlə düşməyi yoxlamaqda fayda var. Hə, bir də “music playeri” götürməyi unutmayın. Ümid edirəm “play list”inizdə öncədən yüklədiyiniz xoş əhval yayan, gözəllikdən danışan sənət əsərləri yer alır. Qoxu mövzusu ilə davam edirik. Binanın blokundan çölə (sonsuz müxtəlifliyin olduğu həyət) ilk addımı atdığımız zaman o qoxunu almağa çalışaq. Qışdır, payız və bəlkə də yaz. Amma, hər birinin qoxusu var. Sənə verilənləri dərk etmək üçün onun gözəlliklərindən acgözcəsinə yararlanmağa çalış. Həyətdə səni avtomobil gözləyir və ya abtobus dayanacağına tələsirsən. Çalış ki, öz avtomobilində radionu dərhal işə salma, çünki, əsasən qə*l, xəya*ət, oğu*luq v.s eşidəcəksən. Lazım deyil. “Allah uzaq eləsin” dediyimiz hadisələrin bu qədər yaxınımıza gəlib çatnmasına gərək yoxdur. Söndürün ümumiyyətlə onu! Onlar sizin “play litsi” əvəz edə bilməyəcəklər. Əgər taksi ilə hərəkət edirsinizsə çəkinmədən söndürməsini xahiş edin. Bəlkə də avtobusdayıq və yaşlılar gələrkən ayağa qalxıb-qalxmayacağımıza qəti qərar verərək, əyləşib-əyləşməyəcəyimizi dünən axşamdan yəqinləşdirmişik. Amma, hər iki seçim bizi avtobusun pəncərəsindən baxmağa əngəl deyil. Doyunca ətrafı izləyin. Telefonun interneti hələ də bağlıdır. Çünki, dünyanın hər hansı nöqtəsində olan birinin sənin əhvalını pozmağa gücü çatmaz. Buna icazə verməyin. Amma, avtobusda sıxlıqdırsa keçmək istəyənlərə icazə verin. Kobud olanlara gülümsəyin və empatiya göstərin. Çünki, onlar dünən gecə sizin verdiyiniz qərarları verməyiblər və onlar səhər tezdən və ya bütün gecə wifi-nin gərginləşdirici şüalarına, insanların informasiyalarına məruz qalmış ola bilərlər. Avtomobilinizi başqalarına əngəl olmayacaq şəkildə park edin və ya sürücüdən sizi ən uyğun yerdə düşürməsini istəyin. Maşını iş yerinizdən uzaqda park etməli olduğunuz üçün əlavə yerimə şansınız yaranmışdır demək. Demək ki, günlük olaraq özünüz üçün qoyduğunuz 10.000 addım limitinə bir qədər də yaxınlaşacaqsınız. İş yerinin girişində “reception” xanımın uzun dırnaqlarının dünən gecədən sonra sizə heç bir dəxli yoxdur. Sizin uzun dırnaqlarınızı isə, bu gün fiziki hərəkətlər edərkən sizə əngəl olacağınızı bildiyiniz üçün dünən gecədən kəsmisiniz. Gecə dırnaq kəsməzlər batil inancına inanmayıb həyatı real inanclarla yaşamağa başlamaq və səhər yuxudan durandan “reception” xanımla qarşılaşanadək olan bütün seçiminiz inancınızı necə də tamamlayır. Bu arada bu günün sonundan etibarən gecə sözünü axşam sözü əvəzləməyə başlayacağı üçün sən bir az da daha şanslısan. Lifti deyil, pilləkənləri seçdiyin üçün sənə afərin. Eləcə də, pilləkənlərdə telefonun internetini açmadığın üçün də. Ümid edirəm sevdiyin işlə məşğul olursan. Əgər elə deyilsə ya onu sevməyə başla, ya da ən qısa zamanda əməkhaqqını belə nəzərə almadan yeni iş axtar. Çünki, sən artıq internet paketindəki həddən artıq xərcdən, başqaları nə deyər xətrinə istifadə etdiyin ətirdən, basırıq olmasın deyə seçdiyin taksidən, işə gələrkən aldığın şirniyyatdan və başqa (hekayənin davamında görəcəksən) xərcli vərdişlərindən uzaqlaşmısan. Amma, unutma ki, daha az maaşla sevdiyin işə başlamaq o anlama gəlməməlidir ki, bu hər zaman belə qalacaq. O işi öyrənib, uğurlu olmağa və əməkhaqqını yüksəltməyə hər zaman maraqlı ol, yəni özünü sev!

İş yoldaşlarına etdiklərinlə bağlı danışmağa dəyər amma, məcbur etmədiyin üçün onlar da, sən də şanslısan. Onların işdəki narazılıqlarını isə, eşitməyə dəyməz. Sözlərini etik şəkildə kəs və onları beynimizdə yaratdıqlarımızı yaşadığımız düşüncəsinə inandırmağa çalış. Sən bu mövzuları bilirsən artıq. Çünki, sən bir qərar vermisən və yalnız məntiqi isbatı olan qərarlar uzun müddət tətbiq olunur. Nahar fasiləsində pizza, lahmacun yemədiyin üçün günlük 10.000 addımı vurmağa daha da həvəsli olacağını unutma. Sən tamamı ilə dəyişirsən dostum. İşdə operativ olmaq və insanların sənlə əlaqə yarada bilməsi üçün “ağılsız” (o birilərinə ağıllı deyiriksə bu da o zaman ağılsız olmalıdır yəqinki) telefondan istifadə etməyə çalış. Nahar fasiləsində telefonun internetini açaraq ən vacib olanları cavablandır. Sosial medyaları dünən gecədən sildiyin üçün daha az mesaj gəlməsi yəqin ki, verdiyin sözü tutduğun üçün özünə olan dəyərini artırmış oldu. Bir iş günü sosial medya, dedi-qodu, göstəriş v.s olmadan bitti. İşdən sonra real həyat dəyərləri olan dostun və ya sevgilinlə görüşmək səni daha da dəyərli hiss etdirəcəkdir. "Cofe shop"da görüşmək və dadını çıxarmaqdan çox şəkil çəkdirməyə fokuslandığın məkanlar artıq həyatın əvvəlki səhifələrində qalıb. Tıxacda deyinə-deyinə deyil, tıxacsız ərazilərdə hərəkət etdiyin üçün həyat sənin həyatın olduğunu hiss et. Avtomobildən endin, pilləkənlə qalxdın, qapını açdın. Otağındakı gülə salam verməyi unutma. O sənin gəlişini dəqiqələr öncə hiss edib (https://www.youtube.com/watch?v=LQGCu1cbUKY) və illərdir birlikdə yaşayırsınız. Bu gün özünü mükafatlandırmalısan. Ən sevdiyin yeməyi bişirərək və hər gün bahalı restoranlara gəlirinin böyük hissəsini xərcləməyərək. Qənaət etdiyin pulları sevdiyin yerlərə, aksesuara, tətilə xərcləməyə çəkinmədiyin üçün özünü dəyərli hiss et. Evə gələrkən yuxu dərmanı almadığın üçün də özünü xoşbəxt insan kimi hiss edəcəksən. Gecə olmasa da, gecən xeyrə! “no wifi”.

Yadplantelinin müsahibəsi

İnsanlar onlara verilmiş sonsuz seçimlər içərisindən adətən bir neçəsini seçir, digərləri isə demək olar ki, istifadəsiz olaraq qalır. Müşahidə etdiyim bunu deməyə əsas verir ki, bir sadə insanın günlük həyat rutini bu şəkildə başlayır və bitir.

Səhər işə gecikəcək saatda oyanır və ilk olaraq telefondakı bildirişləri kontrol edir. Bu hardasa 10-15 dəqiqə çəkir. Daha sonra təəccüb, təəssüf, düşüncəli və ya aqressiv şəkildə mobil telefonu bir kənara ataraq yuyunmağa keçirlər. Ən qısa çəkən hissə səhər yeməyidir. Dünən işdən gələrkən alınmış şor qoğalı və ya paketlənmiş şirniyyatlarla gecədən qalan çayı içib yenə mobil telefona baxırlar. Sonra bir azdan işə gecikdiyi üçün stress keçirəcəyini bilə-bilə kimləsə yazışır və ya səhifələri gəzirlər. Əksəriyyətinin qarşısına geyim və yeməklə bağlı reklamlar çıxır və əksəriyyət həmin reklamlara baxmırlar. Amma, daha sonra necə olursa onlar o reklamda göstəriləni ya kiməsə tövsiyyə edir ya da özü seçim edərkən həmin məhsulu alır. Dünən gecə telefonla məşğul olarkən qismən ütülənmiş paltarını geyinir və güzgü qarşısına keçirlər. Əsasən müşahidə olunan odur ki, güzgü qarşısında şəkil çəkilir. Daha sonra güzgüdə özlərinə bir daha nəzər yetirir və üzgün mimika ilə evdən çıxırlar. Yaxında olan liftə minəcəyini bilə-bilə binanın hər iki liftinin düyməsini basır və öncdən seçdiyinə minirlər. Liftdə tək olduqları zaman əsasən yenə şəkil çəkirlər və liftdə olduqları müddətdə mobil internetdən istifadə edə bilmədikləri üçün stressləndikləri hiss olunur. Binanın həyətinə çıxan kimi yenə də telefona sarılıb taksi sifariş edirlər. 20 metr uzaqda gözləyən taksi sürücüsü onu tapanadək onunla yazışırlar və bir daha stress yaşayaraq taksiyə minirlər. Taksidə ya bəd xəbər səslənir, ya qəmli mahnı ya da ağır dini mövzular. Taksi sürücüsü ilə mütləq həmsöhbət və həmfikir olurlar. Mövzu isə adətən dövlət, millət, mentalitet, cavanlar, maddi imkansızlıq və ya tıxac olur. Taksi düz iş yerinin qapsınadək sürülür və bu davranış ona verilmiş artıq 50 qəpiklə konpensasiya olunmuş hiss edilir. Qadın sərnişinlər adətən yol boyu susur və hiss edilir ki, sürücünün davranışlarından ehtiyat edir. Yol boyu isə, başını qaldırmır və mobil internetin verdiyi imkanlardan yararlanırlar. Qadın sərnişinlər adətən düşərkən təşəkkür etmir (səmimiyyətin yanlış anlaşılmasından qorxduqları üçün) və qapını möhkəm çırpırlar (səbəbi bəlli deyil). Sürücülər isə adətən buna aqressiv reaksiya verir və avtomobili yerindən acıqla tərpədilər. Reseptiondakı xanım yenə ordadı və demək olar ki, onların hər biri, biri-birinə bənzəyir. Soyuq salam verilərək yenə hər iki liftin düyməsi basılır və öncədən müəyyən edilmişə minilir. Mobil internet getməsin deyə adətən mesajı yazıb daha sonra düyməni basırlar. İnternet kəsilir və yenə stress yüklənir. Oğlan sərnişin iş yoldaşlarına sürücünün boş-boş danışmağından, xanım sərnişin isə, sürücünün kobud olmasından şikayət edir. Yenə də dinləyənlər həmsöhbət və həmfikir olurlar. Sonra tünd kofe içilir və naharadək sosial medya bildirişləri həmin insanları gah sevindirir, gah güldürür, gah da stressə salır. Naharda pizza sifariş edilir və pizzanın qutusu xadimə gələnədək masanın üzərində qalır. Sonra saatın necə gəlib-getdiyini bilməyən insan adətən “bu həftə necə tez keçdi. Ay dünən girmişdi. Maaş vaxtı gəlsəydi krediti ödəyib canımı qurtarardım deyirlər”. Sonra işdən çıxıb yenidən taksi gözləyirlər və gözləyərkən stress həddi artır. Günün sonu olduğu üçün sərnişin də, sürücü də daha aqressivdir. 90% eyni mövzular danışılır. Təyinat nöqtəsi ya hansısa "cofe shop", ya restoran, ya da hansısa mall olur adətən. 10-11 arası evə qayıdırlar və içmiş olduqları kofenin verdiyi doyum hissi və internetdə vaxt keçirmək istəyi ilə gecə yemək hazırlamaqdan boyun qaçırırlar. Yenə də müxtəlif məzmunda məlumatlar alaraq gözləri şişmiş halda yatağa keçirlər. Wifi-ni söndürməmək şərti ilə yuxuya getməyə çalışırlar. Əksər hallarda bir neçə dəfə telefonun səsinə oyanıb yenidən yatırlar. Xülasə edilsə, insan gündəlik olaraq minlərlə seçimi olmasına baxmayaraq əsasən internetdə vaxt keçirmək, səhər paketlənmiş şirniyyatlarla yüngül qidalanmaq, taksi gözləmək, kimisə qınamaq, şikayət etmək, əməkhaqqı aldığı iş yerini sevmədiyi üçün tənqid etmək, fast food sifariş etmək, işdən sonra taksi gözləmək, taksi ilə müxtəlif məkanlara getmək, orada gün boyu olanları onun sözünü bitirməsini maraqla gözləyən tanışına danışmaq və qarşı tərəfdən də eyni danışıqları eşitmək, ruhdan düşmüş halda evə gəlmək və özünü dəyərsiz hiss edərək yatmağa çalışmaqla vaxt keçirirlər. Yəni, müasir insan artıq qarışıq insan deyil, 80% insanın hansı seçimləri edəcəyini öncədən təsbit etmək mümkün kimi görünür. Çünki, gəzmək, fiziki məşğuliyyət, kitab oxumaq, rəsm çəkmək, hansısa sənətə maraq salmaq, yeni real insanlarla tanış olmaq, oyunlar oynamaq v.s kimi seçimlər ancaq 20% insanlarda müşahidə edilir. Müasir insan olmaq sıxıcıdır.

Ümid edirəm bu yazı sizi müsbətə kökləyər və mövzuya yaxşı tərəfdən baxmağa çalışarsınız. İnternetdən istifadə tənqid olunmalı məsələ deyil, internetdən aslılıq isə bizə verilən real dünyanı yaşamağa icazə vermir.

Elgün Oruclu

Read More

Doğru insan doğru işçidir?

Məlum məsələdir ki, universitet təhsili biznes bazarının tələb etdiyi real namizədi yetişdirməkdə yetərli deyil. Başqa tərzdə desək, universitetlər real iş mühitinin inkişafına ayaq uydurmaqda çətinlik çəkir, bəzən maraq göstərməməklə bərabər, bəzi zamanlarda isə, ümumiyyətlə bu uyğunsuzluqdan məlumatları yoxdur. Eyni zamanda bunu inkar edə bilmərik ki, dünyanın bəzi təhsil müəssisələri bu tələbi artıqlaması ilə qarşılayırlar. Amma, reallıq burasındadır ki, həmin universitetləri əksəriyyəti ya araşdırma universitetləridir ya da onlar artıq real biznes mühitini dəyişdirməyi ənənəyə çeviriblər. Yəni, inkar etmək olmaz ki, dünyanın bəzi təhsil müəssisələri gələcəyin trendini özləri yaradaraq tələbi öncədən müəyyən etməyi bacarırlar. Amma, bununla iş yekunlaşmır. Yəni, işçinin təcrübəli və ya bilikli olması onun axtardığımız əməkdaş olduğu anlamına gəlməməlidir.

Bəs o zaman nəyə diqqət etməliyik? Diqqətinizə çatdırım ki, burada paylaşdıqlarım şəxsi təcrübəmə əsaslanır və bu yaxşı əməkdaşı seçmək üçün gərəkli olan yolun sadəcə bir neçəsidir.

1. 

Liftin hər ikisini çağıran işçini seçməməliyik. Müəssisəmizdə fəaliyyətin uğurlu olmasının ən önəmli faktorlarından biri sistemin özü-özlüyündə çalışmasıdır. Yəni, işi mənimsəmiş işçi artıq atacağı bütün addımları bilməli və heç bir kənar müdaxilə olmadan vicdanlı davranmalıdır. Bir başqa deyimlə, özü-özü ilə qaldıqda “bəşəri ədalət” adına davranan işçilərə önəm verilməlidir. Bəs biz işçinin özü-özü ilə qalma zamanı necə davrandığını hansı şəkildə müşahidə edə bilərik. İlk növbədə işçinin günlük rutinləşmiş davranışlarındakı “ədalətlilik prinsiplərinə” diqqət yetirin. Yəni, bir növü işçinizi gördüyü işlə deyil, iş xarici davranışlarına nəzər yetirin. Çünki, bu zaman o rəhbər olaraq siz onu müşahidə etmiş olsanız da belə, iş başında olmadığı üçün əslində nəzarət olunmadığı halda necə davranacağını göstərəcəkdir. Məsələn, ofis binanızda iki lift varsa və hər iki lift sizin olduğunuz mərtəbədə deyilsə və əgər işçiniz hansının daha yaxında olduğuna baxmadan hər iki liftin düyməsini basırsa işlər bir qədər sizin xeyrinizə deyil. Bir başqa nümunə: Düşünün ki, əməkdaşınızla onun avtomobili ilə şəhərdə gəzirsiniz. O tez-tez zolaq dəyişdirir və başqalarının yoluna çıxırsa, piyada keçidlərində ehtiyatsız davranır və park edərkən kənar məsafələrə diqqət etmirsə, demək ki, həm həyatınız həm də biznesiniz təhlükədədir. Sözün hər iki mənasında onunla yola çıxmazdan öncə düşünmək faydalı olacaqdır.

Rəhbər nəzarətindən, kamera müşahidəsindən qorxan işçiyə öncəlik verməməyə çalışmalıyıq. Bir başqa sözlə, işçi rəhbər və şirkət üçün deyil, özünün tutmuş olduğu vəzifəsinin adını qorumaq üçün çalışmalıdır. Yəni, düşünün ki, siz bir işçini işə götürmüsünüz və ona müəyyən vəzifə öhdəlikləri tapşırılmışdır. Uğurlu əməkdaş o vəzifə öhdəliklərini qorumaq üçün səy göstərməlidir. Daha doğrusu tutmuş olduğu ştatın onun adını təmsil etdiyini anlayan işçiləri seçməyə çalışın. Necə ki, küçədə gəzərkən tanımadığımız biri bizə xoşagəlməz rəfdar etdikdə ona cavab qaytarmağa hər zaman hazırıqsa (xarakterimizə toxunduğu üçün), iş mühitində də biznes etikası çərçivəzində öz vəzifəmiz daxilində olan işlərin öhdəsindən gəlməyə əngəl törədən maneyələri ortadan qaldırmağa maraqlı olmalıyıq (bu əngəli kimin yaratdığı önəmli olmamalıdır). Bir başqa nümunə ilə desək, bəzən iş mühitində komanda üzvlərindən biri və ya bir neçəsi fürsətlərdən istifadə edərək daha az işləməyə çalşır. Başqalarının davranışlarını özünə rəhbər alaraq onlar kimi davranmağa çalışan işçiləriniz hər nə qədər bilikli olsalar da onlar sizin seçiminiz olmamalıdır. Tutduğu vəzifə işçinin adı, ortaya qoyduğu iş isə onun xarakterini təmsil edir. Uğurlu işçilərin dəyişməz dəyərləri və möhkəm xarakterləri var.

Pulu sevməyən işçilər sizi də sevməyəcək. İşçinin maaşa bağlı olması və sizinlə davamlı olaraq əməkhaqqı mübahisələri etməsi xoş hal deyil. Amma, öz gəlirlərinə qarşı laqeyid yanaşan əməkdaşı siz heç bir şeylə həvəsləndirə bilməyəcəksiniz. Düzdür ki, o bir müddət faydalı ola bilər. Ancaq, onun effektivliyində hansısa düşüş və ya onu daha da effektiv işlətmə həmlələriniz yetərsiz qalacaqdır. Bu səbəbdən də, gəlirlərini idarəli xərcləyən, gəlirləri ilə gələcək məqsədləri olan və puldan danışarkən deyil, pulla alına biləcək gələcəkdən söz edərkən “gözləri yanan” işçiləri işdə saxlayın. Sizin onun üçün gələcək vəd edən rəhbər olduğunuzu bilən işçi sizə faydalı olmaq üçün çalışacaqdır.

Bu bəndlərin sayını bir neçə dəfə artırmaq mümkündür. Bəzi bəndlərə bu yazıda yer verilməməsinin səbəbi onların artıq hərkəs tərəfindən bilinir olmasıdır. Diqqət etdinizsə bu yazıda əsasən işçi seçimindəki qəlibləşmiş formalardan fərqli olaraq “daxili vicdan” mövzusu üzərində durmağa çalışdım. Çünki, düşünürəm ki, daxili vicdanı yüksək olan təcrübəsiz işçi, zahiri xarakteristika olaraq təcrübəli işçidən sahibkar üün daha faydalıdır. Yekun olaraq deyə bilərəm ki, yaxşı işçi restoranın ayaqyolusunda suyu israf etməyən, futbolda vəzifəli şəxslərə qol vurmaqdan çəkinməyən əməkdaşlardır.

Elgün Oruclu

 

Read More

Qarşılıqsız fədakarlıq, ali insan

Biri-birilərinə qarşı anlayışlı olmağın zəmanə, elm, ailə v.s kimi faktorlarla nə qədər əlaqəsi olsa da bu sadaladıqlarımın əsas faktor olduğu düşüncəsində deyiləm. Doğrudur ki, zəmanəmizdə əvvəlki illərdən fərqli olaraq bir qədər insan münasibətlərində soyuqluq və ya tənhalaşma artıb. Amma, bu o mənaya gəlməməlidir ki, insanlar dostluğa 30 il bundan öncəkinə görə daha az önəm verirlər. Qarşılıqlı münasibət, xoş biri ilə həmsöhbət olmaq kimi faktorlar hər zaman öncəlik daşımışdır. Sadəcə hazırki dövrdə insanların tanıdığı və ya tanımadığı biri ilə münasibət qurması (dost, sevgi, həmkar v.s) əvvəlki dövrlədən bir neçə dəfə sürətlənmişdir. Yəqin ki, yeni biri ilə tanış olmaq və öncədən tanış olduğumuz birini qısa zamanda həyatımızdan çıxarmaq alternativlərin çoxluğundan dolayı artış göstəmişdir. Yəni, mövcud informasiya asanlığı insanlara biri-biri üçün darıxmağa imkan vermir. Elə bu səbəbdəndir ki, dostlarımıza, sinif yoldaşlarımıza, iş yoldaşlarımıza, sevgilimizə əvvəlki kimi anlayışla yanaşmadığımız sezilir. Bu paraqrafı yekunlaşdıracaq olsam deyə bilərəm ki, qadınlar da, kişilər də elə əvvəlki kimidir, sadəcə olaraq onların özü olmaları üçün zamanları qalmayıb, özümüzü itirmişik.

Dünyadakı insanların bir çoxu başqalarına yaxşılıq edərək xoşbəxt ola bildiklərini bildirirlər. Bu minillər boyu insan geni ilə ötürülmüş instikdir və fədakarlıq etmək hər zaman rəğbət görülən hiss olduğundan “şükürlər olsun ki” günümüzə qədər gəlib çata bilmişdir. Öz xoşunla başqalarına yaxşılıq ali davranışlardandır ki, hər iki tərəfə həqiqi xoşbəxtlik yükləmiş olur. Bəli, insan olaraq yaradılışımızda özümüzü düşünmək hər birimiz üçün önəmli faktordur. Məsələn, dostumuzu qorumağa çalışırıq, çünki, o bizim dostumuzdur və onu qorumaqla biz özümüzün dəyər verdiyimiz birini qorumuş oluruq. Onun yaxşı olması bizi sevindirir. Yəni, dostumuzu qorumaq dolaylı olaraq bizi sevindirdiyi üçün onu mühafizə etməyə çalışırıq. Uzun sözün qısası, yenə də özümüzü düşünürük. Bunun yanlış olduğunu isə düşünmürəm. Çünki, bütün fəaliyyətlərin altında sevgi (yekunu xoş nəticəyə bağlamaq) yatır. O səbəblə də, ətrafımızda nə qədər sevdiyimiz insanların sayını artırsaq, yaxşılıq edərək xoşbəxt olduğumuz əməllərimizin də sayını o qədər artırmış olarıq. Sevdiklərinizə dəyər verin, onlar sizin xoşbəxt olma səbəblərinizdir.

İlk iki paraqrafı nəticə əsaslı birləşdirsək görərik ki, son 10 ildə informasiya alış-verişindəki sürətlənmə və həyatımıza daxil olan insan sayısındakı artış dost (və ya dəyər verdiyimiz) adlandıra biləcəyimiz insanların sayını artırmamış, əksinə bəzən gərəksiz insanlarla münasibətdə olduğumuzdan dost adlandırdığımız adamlardan da uzaqlaşmaq qərarları almış oluruq. Çünki, bir sıra yeni adamlar tanımağımız və informasiya bolluğu bizi onlar üçün darıxdırmadığından bəzən köhnə tanışlardan uzaqlaşmış, yenilərinə meyillənmişik. Yenilər də bir gün gəldiyi kimi getdiyindən (çünki onlarda da eyni hal yaşanır. Bu hər hal üçün keçərli deyil) həqiqi dəyər biçdiyimiz adamları tapmaqda çətinlik çəkməyə başlayırıq. Nəticədə ikinci paraqrafda bəhs olunan dəyər verdiyimiz birinə yaxşılıq etmək istəyi suya düşmüş olur. Çünki, artıq yaxşılıq edərək xoşbəxt olacağımız adamlar qalmayıb həyatımızda. Onları həyatımızdan biz özümüz çıxarmışıq. Bu o demək deyil ki, artıq yaxşılıq etmirik. Yenə də ola bilsin ki, yeni tanış olduğumuz insanlara yaxşı davranır və fədakarlıqlar edirik. Amma, bu fədakarlıq nəticəsində əldə etdiyimiz daxili rahatlıq, xoşbəxtlik, dəyər biçdiyimiz (uzun müddətdir tanıdığımız və sevdiyimiz) biri üçün etdiyimiz fədakarlıqdan aldığımız faydadan daha az olacaqdır. Eyni zamanda fədakarlıq edib-etməyəcəyimizə tam qərar vermədiyimiz biri üçün etdiyimiz fədakarlıq bizə qısa müddətli xoşbəxtlik gətirəcəkdir. Çünki, bu bizə əslində ürəkdən gələn yaxşılıq etmənin xoşbəxtliyini deyil, təqlid edilmiş yaxşılıq etmənin süni xoşbəxtliyini verəcəkdir. Hansı ki, özümüzü buna məcbur etdiyimiz üçün bir müddət sonra peşman da ola biləcəyik. (nümunə olaraq birinin doğum gününü nisbətən ürəksiz təbrik etməyinizi və ya sevgililər günündə sevmədiyiniz amma, sevgili olduğunuz birinə hədiyyə almağınızı xatırlayın). Bu proses birinci növbədə yaxşılıq etməyi gözümüzdə ucuzlaşdıracaq və əvvəlki həzzi vermədiyi üçün bəlkə də bunu təkrar yaşamağa meyilli olmayacağıq. İkinci növbədə isə, fədakarlıq edərək xoşbəxt olmadığımızdan insan geninin instikdində qalan “orjinal xoşbəxtlik” hissini yaşamamış olacağıq. Yəni, həyatımıza sürətli informasiya daxil olması, aramızda dəyər bağları olmayan yeni insanların ətrafımızda çoxalması,  bizi həm uzun müddətdə yalnızlaşdıraraq, həm də əsl fədakarlıq xoşbəxtliyini vermədiyi üçün ruhdan sala bilər və özümüzə özümüzü dəyərsiz görmə anlamı yükləyə biləcəkdir.

Bəs qarşılıqsız fədakarlıq nədir?

Fədakarlıq bir fürsət kimi dəyərləndirilməli və etmiş olduğumuz xoş əməldə qarşı tərəfə sizə bu fürsəti verdiyi üçün minnətdar olmalısınız. Bir başqa sözlə, etmiş olduğumuz xoş əməldən qarşılıq güdməməli, prosesə fürsət kimi baxmalıyıq. Eyni ilə gözünüzün önündə uşaqlıqda oynadığımız video oyunları canlandıra bilərsiniz. Hansı ki, oyunun müxtəlif mərhələlərində ballar (xal) var və siz mərhələni uğurla tamamladıqca ballar toplayırsınız. Əgər uşaqlıqda bu oyunlardan oynanamış və ya xəyali yaradıcılıq gücünüz yetərli deyilsə və yaxud da film izləməyə vaxtınız varsa o zaman sizə “The Good Place” serialını izləməyi tövsiyə edə bilərəm.

Düşünürəm ki, qarşılıqsız fədakarlıq etmək (əslində heç bir halda qarşılıqsız etmirik. Sadəcə olaraq əvəzini yaxşılıq etdiyimiz birindən gözləmədiyimiz halı nəzərdə tuturam) insan davranışları içində ən ali qərarlardandır. Heç bir qarşılıq güdmədən bizdən fədakarlıq gözləyənləri çətinlikdən qurtarmağa çalışmaq insan ruhunun təmizlənmiş və ali zirvəyə çatmış forması adlandırıla bilər. Düşünün ki, valideyn belə öz övladını qorumağa çalışarkən müəyyən mənada özünü düşünmüş olur (digər hallardan fərqli olaraq valideyin tam olaraq özünü düşünmür. Çünki, ortada bir bağ var ki, o bağ onu qeyri-ixtiyari övladına sahib çıxmaq üçün məcbur edir). Valideyn övlad arasındakı genetik bağlılığı nəzərə almasaq, o belə öz övladını o onun qanını daşıdığı üçün mühafizə etməyə çalışır. Məsələn, övladını itirmiş birinə illər sonra bu sənin övladındır deyib onları tanışdırsaq nə olacağını yəqin ki, hər birimiz bilirik. İlk növbədə genetik analiz ediləcək və həmin şəxs əmin olduqdan sonra onu övladı kimi sevməyə başlayacaq və bu mərhələdən sonra ona fədakarlıqlar etməyə hazır olacaqdır. Çünki, o onun qanını daşıyır. Bu misalı verməkdə məqsədim əslində səbəbsiz fədakarlığın nə qədər ali davranış olduğunu göstərməyə çalışmağımdır. Qarşılıqsız fədakarlıq etmədiyiniz üçün isə özünüzü qınamağa dəyməz. Əsas odur ki, ilk addımı atmağa hazır olaq, əsas odur ki, niyyətimizdə bir başqasına fədakarlıq edərək xoşbəxt olmağımız olsun. Önəmli olan xoş əməllər etməyi təbliğ etmək, səni incidəni incitməməyə çalışmaqdır. (bu haqqınızın tapdanmasına göz yumun anlamına gəlməməlidir) Həyat paylaşdıqca gözəldir, sevgi isə paylaşdıqca artar. İşə özünüzü sevməklə başlayın, çünki özünü sevməyən başqasına xoş rəftar etməyi bacarmaz.

Elgün Oruclu

Read More

Qorxma, mən səninləyəm!

Murphy qanunu olaraq eşitdiyimiz “qanun” son zamanlarda xüsusi ilə sosial mediada haqqında danışılan mövzulardandır. Edward Murphy ABŞ Hava qüvvətlərində xidmət göstərən mühəndis olmuşdur. 20-ci əsrin ortalarında fəal iş həyatında olmuş bu mühəndis müasir dövürdə də dilimizdən düşməyən bir qanun icad etmişdir. “Qorxduğumuz şey başımıza gəlir”.

Bu deyim test mərhələsində bir raketdə pilotlardan birinin mümkünsüzlüyü reallaşdırması ilə ortaya çıxmışdır. Belə ki, hər birində doğru və yanlış olmaqla toplamda 32 seçimi (16 doğru/16 yanlış) olan pilot 16 seçiminin hər birini yanlış seçərək Murpyni dilə gətirməyi bacarmışdır.

Yəqin ki, siz də aşağıda sadalayacağım bəzi hadisələri müşahidə etmisiniz.

Nə zaman avtomobilinizi yusanız yağış yağır. Tıxacda olduğunuz avtomobilin tutduğu zolaq adətən yan zolaqdan daha yavaş hərəkət edir. Ləzzət aldığımız şeylərin əksəriyyəti qanunsuz ya da zərərlidir. Yanlışlıqla zəng etdiyiniz nömrə heç bir zaman məşğul olmayacaq. Duş qəbul etməyə girdiyiniz zaman telefonunuz zəng çalar. Ən xoşladığınız paltar böyük ehtimalla sizin ölçünüzdə deyil. Diş ağrısı gecə və ya istirahət günlərində başlayar. Keyfiyyətsiz şeylər daha çox maraq görür. İnsanlar onlara daha çox dəyər verənləri sevməzlər. Bir insanın qəlbini almağa çalışarkən ondan daha da uzaqlaşarıq. Avtmobili satışa qoyduğunuz ərəfədə onunla qəza keçirərsiniz.

Yəqin ki, siz də günlük həyatınızda düşündüyünüz bir şeyin qarşınıza təsadüflə çıxdığını müşahidə etmisiniz. Düşündüyünüz şey əgər düşünülmə gücü qazanıbsa, demək ki, sizin üçün vacibiyyət daşıyır. Eyni zamanda yəqin ki, “anı yaşa”, “özünə dəyər ver”, “ətrafdakıları dinləmə, əsas sən özünsən” kimi kəlimələrlə siz də tanışsınız.  Bəs, bu anı yaşa nə deməkdir? Yəni, hazırda olanlarla bağlı ciddi qayğı yükləmə və bu xoş hadisədirsə ləzzətini çıxar, xoşagəlməz vəziyyətdirsə həll yolu tapmağa çalış. Hər ikisində isə, hisslərə bacardıqca minimal səviyyədə anlam yükləmək gərəklidir. Çünki, insan olaraq bizim nəticələrə müdaxilə etmək gücümüz, bəzən isə icazəmiz yoxdur. Vergüldən sonrakı cümləni-yəni icazəmiz yoxdur hissəni açıqlasaq deyə bilərik ki, bəzən bizi idarəedən qüvvə bizə onu əldə etmək üçün icazə verməz. Biz isə, o şeyi israrla almağa çalışdıqda bizi idarəedən (bizə qulluq edən enerji, qüvvə və bəlkə də yaradan) onu bizə bizi idarəetməyəcəyi tərzdə verər. Yəni, bir başqa sözlə “mən onu sənə verməsəm də, sən çox istədin. Al, get özün bilərsən” deyərək verəcəkdir. Bəs, bu çox istədiyimiz şey nədir o zaman? Bu israrla istədiyimiz şey, elə əldə etməyəcəyimiz halda məyus olacağımızdan qorxduğumuz şeydir. Fikir verəsək hər iki halda qorxduğumuz şeyin başımıza gəlmə ehtimalı yüksəkdir. Bizi idarəedən qüvvə onu bizə vermək istəməyəndə (ya zamanı deyil, ya da məsləhət deyil) və israrla onu ondan almaq üçün çalışdığımızda. Məsələn, deyək ki, siz işinizdə uğursuz olmaqdan və işsiz qalmaqdan qorxursunuz. Bütün günü bununla bağlı qayğılandığınız zaman rasyonal halda qəbul etməli olduğunuz qərarlardan fərqli davranacaqsınız. Bir başqa sözlə, prosesin nəticəsinə təsir etmək üçün qabaqlayıcı tədbirlərə əl atacaqsınız. Məsələn, işdə özünüzü gözə soxmağa, müdirə yaxın olmağa, kollektivçilikdən çox fərdi mənfəətiniz üçün çalışmağa, verilmiş bütün qərarlarda sizin mənfinizə hansısa bir maddənin olub-olmamasına diqqət yükləyəcəksiniz. Bu həddən artıq qayğılanma sizi olmalı olduğunuz (yuxarıda dediyimiz anı yaşamaq) nöqtədən uzaqlaşdıracaq və işdəki ana fəaliyyətinizdən çox, gərəksiz şeylərə fokuslandığınız üçün cəzalandırılacaqsınız. Yəni, bizi idarəedən qüvvənin ərazisinə girdiyimiz üçün (nəticəni dəyişmək istəyi) çox keçmədən özümüzü onsuzlaşdıracağıq. Digər deyimlə, “qoy nəticəni mən özüm dəyişəcəm” dediyimiz üçün bütün olacaqlar onun himayəsi olmadan bizə ötürüləcəkdir. Hazırki dünyada kifayət qədər ətraf təsirlər, müdaxilələr olduğu üçün də, insan olaraq təbii ki, tamamı ilə bizə ötürülmüş bu gedişatı idarəetməkdə gücsüz qalaraq qorxduğumuz şeyi yaşamaq ehtimalını artıracağıq. Çünki, əsas foksumuz ədalətli işləmək deyil, ədalətli işlədiyimizi göstərmək mübarizəsi olduğu üçün və bu mübarizədə özümüzü tək qoyduğumuz üçün Murphy qanunu gerçəkləşmiş olacaqdır. Sən işdən qovuldun!

Qorxduğumuz hadisənin reallaşma ehtimalını artıran digər bir nüans isə, onu artıq qəbul etməyimizdir. Yəni, qorxduğumuz şey ciddi qəbul etdiyimiz (reallaşacağına ciddi anlam yüklədiyimiz üçün beynimizdə bütün gün var-gəl edir) şey olduğundan bir növ onu qəbul etmiş oluruq. Yəni, bir başqa deyimlə desək, şüuraltımız bizə inandıqlarımızı reallaşdırmaqda köməklik göstərmək baxımından mahirdir. Biz qorxduqlarımızı şüuraltımıza yerləşdirməklə bəzən də onun reallaşma əmrini vermiş oluruq.

Bəs qorxduğumuz şeyin başımıza gəlməməsi üçün necə edilməlidir? Bu mənim şəxsi bloqum olduğundan fikirlərim də şəxsi düşüncələrimə dayanır və mütləq belədir mövqeyindən çıxış etmirəm.

Yuxarıda bəhs etdiklərim və aşağıda yazdıqlarım hər biri bizi idarəedən bir qüvvənin (Allah, yaradan, enerji v.s) olduğuna inandığımız halda keçərlidir.

Bəs qorxduğumuz şeyin başımıza gəlməməsi üçün necə edilməlidir?

1.      Niyyətləndiyimiz şey xoş niyyətli olmalı və ya ən azından pis niyyət daşımamalıdır. Başqasına zərər verəcək xüsusiyyətdə heç olmamalıdır. Çünki, başqaları üçün də yaradan var və onun da iadrəedən qüvvə mövcuddur. Yanlış niyyətinizin sizi idarəedən qüvvə tərəfindən qəbul edilməməsi olduqca normaldır. Bir neçə dəfə təkrar yoxladığınız halda reallaşmırsa mütləq mesajı qəbul edin və niyyətinizi düzəldin. Əgər düzəltmədiyiniz halda, bu israrlı istək anlamına gələcək və bu dəfə isə, sizi idarəedən qüvvə yuxarıda bəhs etdiyimiz kimi sizə o şeyi sizi yanlışlardan mühafizə etməyərək verəcəkdir. Yəni, yanlış və israrl niyyətinizin cəzasını çəkəcəksiniz.

2.    
 Səbr edin. Səbr etmək mütləq ki, sizə yanlış yolda olduğunuzu və ya doğru yolda olduğunuz üçün istədiyinizin qəbul olunmasını göstərəcəkdir. Məsələn, yəqin ki, tıxacda avtomobil idarə etdikdə davamlı zolaq dəyişdirərkən tərketdiyiniz zolağın daha sürətlə hərəkət etdiyini müşahidə etmisiniz. Unutmayaq ki, davamlı olaraq zolaq dəyişdirməklə siz başqalarının zamanını, növbəsini almış olursunuz. Mesajı qəbul edin və səbrli olun.!

3.   Ona tapşırıq. Gəldik müasir dövrümüzün ən sevimli deyimlərindən digərinə. “İstə və kainata göndər”. Bu deyim əslində yuxarıda bəhs etdiyimiz məsələləri dəstəkləyən xüsusiyyətdədir. Bir başqa sözlə, bir şeyin gerçəkləşməsi üçün inanmaq və üzərimizə düşəni qədər mübarizə apardıqdan sonra (ifrata qaçmamaq şərti ilə) onu bizi idarəedən qüvvəyə (bu dəfə kainat olsun)  ötürmək yetərli olacaqdır. Əgər biz onun kainata ötürməyib, reallaşdırmaq üçün israrlı cəhdlər göstərsək, bu dəfə demək ki, biz onun əksinin gerçəkləşməsindən əndişələnirik. Bu əndişələnmə isə bizi anı yaşamaqdan uzaqlaşdıracaq, nəticəyə müdaxilə etmək üçün israrlı davranışlar göstərməyə məcbur edəcək, bəzi nöqtələrdə bəlkə də xoş olmayan niyyətlərə kökləyəcək və bizi idarəedən kainatdan qoparacaqdır. Yəni,  nəticəyə müdaxilə etmək istədiyimiz üçün müdafiəsiz qalacaqğıq, qorxduğumuz şeyin gerçəkləşmə ehtimalı yüksələcəkdir. Çünki, həm bizi idarəedən qüvvə artıq bizi müdafiə etmir və biz bu şeyi beynimizdə davamlı düşündüyümüz üçün onun gerçəkləşməmə qorxusuna da şüuraltımızı inandırmış oluruq. Sən bu dəfə də işdən qovuldun.

4.  Layiq olduğunu istə və ya istədiyinə layiq olmağa çalış. Qorxduğumuz şeyin başımıza gəlmə səbəblərindən bir digəri isə, istədiyimiz şeyi əldə edəcəyimizə qəlbdən inanmamağımızdır. Bu əsasən öz güvənin az olmasından, istədiyimiz şeyin bizim istəyimiz deyil, kənar təsirdən doğmasından və bənzər səbəblərdən ortaya çıxa bilər. Məsələn, müasir dövrdə sosial media ilə insanlar biri-biri ilə fərqli nöqtələrdə rəqabət aparırlar. Xüsusi ilə sosial media fenomeni olaraq daha asan pul qazanmaq eşqinə düşənlər az deyil. Bu qabiliyyət bir çoxunda var ikən, bir sıra şəxslər isə özünü onlara bənzədərək həmin yolu getməyə çalışır. Nəticə isə gözlənilənin tam tərsi, yəni uğursuzluq, ardınca isə ruh düşkünlüyü yaşanır. Bu səbəblə ilk öncə dəyərlərimizi və hansı istiqamətdə güclü olduğumuzu müəyyən etməli və ya olmaq istədiyimiz nöqtədəki nöqsanlarımızı taparaq onu gücləndirməliyik. Bu halda o şeyin gerçəkləşəcəyinə daxilən (şüuraltı olaraq da) inamımız artacaq və onu əldə etməyəcəyimizlə bağlı əndişələrimiz azalacaqdır. Yekunda o şeyin gerçəkləşməməsi üçün əndişələnmədiyimizdən Murphy qanunu işləməyəcəkdir.

Son olaraq onu bildirməkdə fayda var ki, Murphy qanunu bizim süuraltımız, inancımız, istədiyimiz şeyə hazırlıq dərəcəmiz, o şeyi nə qədər istədiyimiz və niyyətimiz kimi məsələlərdən aslı olaraq işləyir. Əslində yuxarıda haqqında danışılanlara baxaraq və istəklərimizi doğru zaman üçün hazırladıqda onun həyata keçmə reallığını artırmış olarıq.

Elgün Oruclu

Read More

Dəyər üçün dəyər

Keyfiyyətli insanların dəyərləri var - O qədər anlayışlı çağa çatmışıq ki, artıq gözləri zəif olan və eynək taxan birinə “4 göz” demirik, daun sindiromu olanları xoş qarşlayır və onlara hər kəs kimi davranırıq. Əhsən bizə! Amma, az qala dünyaya car çəkilsin ki, kişilər aldadır. Həm də bu car məsələsi feminizm dalğası ilə paralel, biz bərabərlik hisslərinin altında aparılır. Birinci məsələ, hər kişi aldatmır və aldadan kişi isə, sevdiyinə yox özünə xəyanət edir. Çünki, sevdiyi onun dəyəridir. Sevmədən evlənibsə bu isə yenə onun öz dəyərlərinə yanaşmasıdır. Aldadırsa, o da xəstədir və gəlin onlara da tolerant yanaşaq və müalicə etməyə çalışaq. Şüar bu olmasın – “kişilər aldadır”. Gəlin deyək ki, “kişilərin hamısı aldatmır və öz dəyərlərinə hörmət edən kişi aldatmaz" və müalicə etdiklərimizin sayını artıraq. Gəlin aldatmayanlardan danışq, gəlin sadiq olanlar haqqında xəbərlər verək və boşanma statistikası, 5-ci dəfə evlənənlər bizə lazım deyil. Siz elə bilirsiniz ki, türk müharibəni Allahın ona verdiyi xüsusi güclə qazanır? Türk vətəninin işğal olunacağı halda onun geridə qoyduqlarını nə gözlədiyini bildiyi üçün sonunadək vuruşur. Dəyərləri olmayan modern bəşəri düşüncə tərəfdarları isə, geridə itirəcəkləri heçnə qoymadıqları üçün vuruşub ölməkdənsə, təslim olmağı üstün tutur. Dəyərlər müqəddəsdir.

Hər kəsin öz seçimi var – Hörmət edək! Əlbəttə ki, hər kəsin öz seçimi var və hər birimiz həyata 1 dəfə gəlirik. Amma, ona görə gəlmirik ki zaman dolsun, ölək gedək. Bir başqa sözlə, ölmək üçün gəlməmişik. Daha yaxşı davam etmək üçün burdayıq hər halda. Ofisdə xoşagəlməz ətirdən istifadə edən birinə, avtomobilin musiqisinə ucadan səs verən “qaqaşa”, saqqızı ictimai yerdə marçıltı ilə çeynəyən və yerə atan birinə nədənsə ətrafdakıları narahat etdiyi üçün söz deməyə haqqımız var ikən, başqalarını narahat edən geyimdə gəzən birinə söz deməyə çalışdıqda haqq müdafiəçilərinin sayı artır. Amma, axı hər biri insandır və ilahi ədalət çərçivəsində haqqın tək anlayışı var. Çünki, qaza gətirilirik və “cəmiyyət əxlaq normaları” dünya yaranandan hər zaman olub və son əsrə qədər insanlıq inkişaf etdikcə kulturaya paralel inkişaf edib. Son əsrdə isə bu normalar beynəlxalqlaşdırılır və bizim kimi inkişafda olmaqda olan (nə versən sorğu-sualsız qəbul edən) cəmiyyətlər öz ictimai əxlaq normalarını tərk edir. Kişi “kişi” olmalıdırsa qadın da zərif qalmalıdır. Unutmayaq, əxlaq normaları bir cəmiyyətin önəmli atributudur və işıqfor olmasa yolda hərəkət etmək mümkün olmazdı və demək ki, çoxluğun (avtomobillərin) daha xoşbəxt yaşaması üçün işıqforun rənglərinə ehtiyac var. İctimai yaşam üçün ümumi normalar mütləqdir və bu dəyərlər zəiflədikcə ictimai toqquşmaların (qarşıdurma, boşanma, savadsızlıq v.s) sayı artacaqdır. Müharibədə anbulansa atəş açılmır və bu bəşəri əxlaqdır. Rəng demişkən, LGTB-nin rənglərinə də ehtiyac yoxdur. Biz uşaq olanda onların adı göy qurşağı idi. İndi bu rənglər gələcəyin gənclərinə az qala bütün oyuncaqların üzərinə həkk olunmaqla sevdirilir. Təbii, onların da haqqları var, amma kaş ki, dünyadakı bütün azlıqların haqqlarına belə simvollar həsr olunsa idi. Yeri gəlmişkən, onlar artıq az deyil və Amerika əhalisinin 5%+ i dir (2023). (onlar nə üçün təbliğ edilir isə başqa uzun mövzudur).

Qadın və kişi biri-birindən üstün deyil, amma bərabər də deyillər - Dünya yaranandan bir müddət sonra necə oldusa kişilər ovçuluğa meyil saldı, qadınlar isə əkinçilik, uşaq və odun qayğısına qalmağa başladı. Təbii ki, bu meyillənmə genetik deyildi, çünki bundan öncə insan geni yox idi. Bu təbii bölgünün nəticəsində ortaya çıxdı. Kişi fiziki olaraq güclü, qadın isə zərif olduğundan (indiki qadınlardan hətta daha kobud) bu bölünmə məntiqli idi. Bu iş bölgüsü səmərəli idi çünki, kişi bir canavarla güləşməkdə, soyuğa tab gətirməkdə daha fərasətli çıxmışdı. Beləliklə əsrlər boyu kişi ovladı, qadın bişirdi və ailə bağını qorumağa çalışdı (hətta o neondertal ağlımızla). Sonra müharibə və yenə kişilər. Yenə də məntiqli qərar idi. Qadın arxa cəbhədə daha faydalı olurdu. 21-ci əsr, indi bərabərlik davası gedir iki cins (yaxşı ki 3-cü cinslər hələ qarışmayıb) arasında. Bunu kim və nə üçün edir o bir başqa mövzudur amma, yanlış yanaşmadır. Bu bərabərlik davası etik də deyil. Kişi əsrlər boyu yurdunu, ailəsini qoruyub fiziki gücün pulla alına bilmədiyi vaxtlar ölümə getdi və hazırki yaşadığımız rahat dünya yarandı. Hansı ki, artıq pulla istədiyimiz şeyi “ovlamaq” mümkündür. Qalxıb deyirik ki, “dostum təşəkkür edirəm burdan sonra özüm davam edə bilərəm - biz bərabərik”. Qayıdaq mağara dövrünə?! Qadın cəmiyyətdə özünə dəyər verdiyi müddətdə bəlkə də kişidən də üstündür amma, onlar bərabər deyil ya da olmamalıdırlar. Kişi qadının bütün ehtiyaclarını qarşılamağa və onu işləmək istəməsinə, əyləncəsinə v.s tolerant yanaşmalıdır və borcudur. Amma, prezidentsiz ölkə, lidersiz qrup, müəllimsiz məktəb yoxdur. Prezidentin kim olacağı isə, onların öz daxili məsələsidir və bunu ictimailəşdirmə o qədər də vacib olmamalıdır.

 Elgün Oruclu

Read More