Kapitalizmin Cəmiyyətimizə Təsiri.(Ağa Deyir Sür Dərəyə, Sür Drəyə)

Sosial  düşüncə, liberal kapitalist sistemdəki axsaqlıqlara bir cavab ya da qarşı müdaxilə olaraq ortaya çıxmışdır. Bu düşüncəni elmi şəkildə ilk dəfə Karl Marx (1818-1883) oataya qoymuşdur. O İngiltərə və Fransadakı liberal kapitalizm sistemindəki hədsiz mülkiyyətə sahib olma haqqını misal gətirərək bu sistemin cəmiyyət və insanlar arasında ədalətsizliklərə yol açdığını dilə gətirmişdir. O mülk sahiblərinin günü gündən daha da sərvətlərinə sərvət qatdığını və işçilərin isə səfalət içində bir parça çörək üçün işlədiyinə diqqəti çəkmişdir. Karl Marx “Kommunist Monifesto” adlı əsərində kapitalist sisteminin mütləq çökəcəyini və yerini sosialist sisteminin alacağını bildirmişdir.

Bəs sosializm sistemi cəmiyyət arasında bərabərliyi təmin etmək üçün nə şəkildə bir yanaşma izləyirdi. ?

İstehsal vasitələri və istehsal prosesində istifadə edilən digər şeylər kiməsə ya da az sayda sahibkara deyil, bütöv bir cəmiyyətə aid idi.

Kapitalist sistemdə hərkəs öz yararı üçün mübarizə apardığından iqtisadiyyatda ortaya çıxan problemlər özü özlüyündən “bazar mexanizimləri” köməyi ilə , sosializim sistemində isə mərkəzi idarəçilik tərəfindən “mərkəzi planlama” yolu ilə ortadan qaldırılacaqdı.

Dövlət hər kəsi işlə təmin edəcəkdi.  Istehsalda artıq məhsul istehsal olunmayacaq və hər kəs bir birinə bənzər şeylər alacaqdı. Cəmiyyət arasında ayrı seçkilik olmayacaqdı. Mülkiyyət paylaşımında mübarizə olmayacaq, torpaq,sərmayə dövlətə aid olacağından ayrı ayrı fərdlər faiz,kirayə kimi gəlilər əldə etməyəcəkdi.

Bu sistemin səciyyəvi xüsusiyyəti olan bu özəlliklər təbii ki, başlıca olaraq cəmiyyətdəki bərabrsizlikləri ortadan qaldırmaq üçün ilk baxışda kapitalizm sisteminə görə daha yararlı olcağını söyləmək mümkündür. Amma, bu heç də bu qədər asan deyildir. Yəni, zamanla dövlətin böyüməsi mərkəzdən idarəçilik adına bir sıra çətinliklər yaratmaqdadır. Çünki, dövlət bazar haqqında kifaət qədər məlumata malik deyil və o nəyin nə qədər istehsal ediləcəyinə doğru qərar verəbilməyəcəkdir. Ortaya çıxabiləcək başlıca çətinliklərdən biri də, qaynaqların israfı və işgücünün tam məhsuldarlığı ilə fəaliyyət göstərməməsi, gizli işsizliklərin ortaya çıxması, əməyin düzgün dəyərləndirilməməsidir. Elə məhz bu xüsusiyyətlərdən doğan çətinliklər sosializm sisteminin sonunu gəirmişdir.

Amma, nəzərə almaq lazımdır ki, kapitalizm sistemindəki daha az dövlət müdaxiləsi, gücsüz dövlət anlamına gəlməmlidir.

Bəs kapitalizm sistemi cəmiyyəti ya da cəmiyyətlərə necə müdaxilə edir. ? Kapitalizm sistemindəki daha güclü dövlət, kapitalizm adı altında əksər mentalitetləri  ələ keçirən, idarə edən dünya hegemon qruplaşmaları qarşısında nə qədər güclüdür.  ?

Sosializmin günümüz insanları üçün ən kabuslu gələn tərəfi məhsul çeşitliliyinin olmamasıdır. Həyatı boyu 300 ə yaxın geyim dəyişdirən insan üçün əlbəttə bu xeyli cansıxıcı olacaqdır. Çoxumuz, hətta hər birimiz illərlə eyni geyimi geyinməyə etiraz edəcəyik, ya da hər kəsin eyni geyinməsinə, eyni yeməkləri yeməsinə və qısası eyni şeyləri istehlak etməsinə qarşı çıxacağıq. Amma, əksərimiz kapitalizmin quluna çevrilərək hər gün “Macdonald s” da kartof qurusu yeyərək “Cola” içməkdən nədənsə heç bezmir ya da bu oyun bizi bunları dərk edərək dərin düşündürəcək qədər boş buraxmır. O, bizə bu sabit menünü yaxşı yaşam tərzi ilə pərdələyərək təklif edir.

Köhnə kəndə təzə adət....

Bəs nə oldu ki, 2012 ci ildən sonra “selfie”(öz çəkim) kəliməsinin istifadəsi 17 min faiz artdı və selfie çəkilişləri digər şəkil çəkilişlərinin yerini aldı. Digər tərəfdən “selfie” kəliməsi Oxfor dun rəsmi lüğətinə də əlavə edildi. Statistikaya görə 18-34 yaş aralığındakı şəxslərin 40 % i həftədə ən az bir dəfə selfie müraciət edir.

Bəs görəsən hər kəsin bir anda sadə telefonlarını tərk edib ağıllı mobil telefonlara axın etməsinin səbəbini nədə axtarmalıyıq. ? Bəs əksər insanın mənasını belə bilmədən şəkillərdə sülh anlamını verən qoşa barmaq işarəsinə müraciət etməsinə təsir edən güc hardan gəlir. ? Ya da daha doğrusu bu güc kimdədir. ? Yaxşı düşünək. Fərqli məhsullar istehsal edib azad seçim şansı verən kapitalizmin ədaləti bu qədərdir..? Sosializm bir çeşid məhsul istehsal edərək onu hər kəsin seçiminə buraxırdıra, kapitalizm öz oyunları ilə istehsal etdiyi çox sayıda məhsuldan istədiyini bizi onun aludəçisinə çevirərək zorla satır. Bu gün hansı müasir gənc yeniliyi qaçırmaq istəyər ki ? Ya da kapitalizm ona elə  bir şans verər ki. ? Qısacası kapitalizm öz maraqlarını ya da güclü anti mentalitet qüvvələrin maraqlarını bizə öz pulumuz qarşılığında zorla satır...

Ağa deyir sür dərəyə, sür dərəyə. ..

Nəticə olaraq deyə bilərik ki, bir məhsulun az sayda çeşidini istehsal edən sosializim, eyni məhsulun xeyli sayda çeşidini bazara çıxaran kapitalizm sistemindən daha ədaləlidir. Çünki acımasız kapitalizm, süni istəkdən yaradılmış selfi çubuğunu hər kəs üçün gərəkli olan kitabdan daha istəkli hala gətirməyi bacara bilir. O bizə bizim zövqümüz kimi görünən məhsulları uzun illər işləyib hazırlayaraq, beyinlərimizə yeridərək bir gün  öz marağına uyğun şəkildə satır. Amma, əslində o selfi çubuğu kimi gərəksiz icadlar bizim həyatımızda heç bir önəmə sahib deyil. Ancaq, bütün bunlar təbii ki, başda güclü dövlətlər olmaq şərti ilə hegemon anti mentalitet quuplaşmaların nə qədər güclü olduğunu sübut edir. Artıq dünya kapitalizmin oyunları ilə “əl meymunu” na çevrilir.

Bütün bunlarla bərabər kapitalizmin və sosializmin hər birinin mənfi və müsbət cəhətləri mövcuddur. Amma, görünən odur ki, sosializm işləyə bilməsə də kapitalizm hələ də varlığını qoruyub saxlayır. Ancaq bunu unutmamalıyıq ki, sosializmdə iqtisadiyyat məlum bir mərkəzi planla idarə olunurdusa, kapitalizmdə bu məzkəz naməlum mənbələrin məqsədinə qulluq edir.  Qısacası kapitalizm azad yaşamaq, öz əməyinin payını almaq, məhsuldar işləmək adına ideal sistem olsa da bu sistemin ən böyük və gözardı edilməməsi gərəkən yanı cəmiyyətin kimliyini pozması, mədəniyyətləri məhv etməsi və dünyada vahid, bir əl hərəkəti ilə idarə ediləcək gənclik formalaşdırmasıdır.

Elgün ORUCLU

Elgun Oruclu

Author & Editor

Has laoreet percipitur ad. Vide interesset in mei, no his legimus verterem. Et nostrum imperdiet appellantur usu, mnesarchum referrentur id vim.