Qiymətlərin Yapışqanlığının Əsas 3 Səbəbi.

Məhsul qiymətlərinin yapışqanlığının,yəni bir sıra iqtisadi deyişiklərin ortaya çıxmasına baxmayaraq uzun müddət sabit qalmasının başlıca 3 səbəbi vardır. Bu stabilləşmə səbəblərin təsinindən aslı olaraq istehlakçıya yaralrı ya da tam əksi şəklində olabilər. Bu qərarların qəbul ediciləri isə günümüzdəki çoxsaylı firmalardır ki, onlar tək başına qiymətlərə təsir edəbiləcək gücdə olmasalar da amma,sonunda onların bənzər ya da tam əks qərarlar qəbul etmələri qiymətlərdə stabilləşmələr yaradacaqdır. Bəzən də bu qərarlar qazancları maksimum etmək adına qəbul edilsədə hər zaman belə olmamaqdadır. Bu qiymət yapışqanlığına səbəb olan başlıca amillər isə koordinasiya (əlaqə) yetərsizliyi, bəyanetmə məsrəfləri,qiymətlərin yenilənmə aralıqlarındakı fərqliliklər şəklində sıralanabilər.

Koordinasiya Əksikliyi. İqtisadiyyatda 2 firmanın varlığını və hər hansı bir qərardan ya da hadisədən dolayı iqtisadiyyatda valyuta təklifinin azaldığını qəbul edək. Nəticədə istehlak tələbində də bir düşüş yaşanmağa başlayacaqdır. Bu vəziyyətdə firmalar bir sualla qarşı qarşıya qalacaqlar. (qiymətləri endirmək lazımdır ?) Bu sual sonrasında firmaların tək tək qəbul etdikləri qərarlar nəticədə məhsul qiymətləri bundan təsirlənəcəkdir. Məsələn. Deyək ki, bu şəkildə bir iqtisadi vəziyyət Azərbaycanda ortaya çıxdı. Valyuta təklifindəki azalma eyni zamanda iqtisadi daralamya səbəb olacaqdır. Təbəb miqdarı da düşdüyünə görə firmaların gəliri də azalacaqdır. Yəni əvvəllər hər gün 100 manat gəlir əldə edən firma tələb azlığından dolayı 80 manat əldə edəcəkdir. Bunun bir çıxış yolu isə qiymətləri azacıq endirməkdir ki, bununla da iqtisadiyyatdakı əvvəlki canlalığı geri qazanmaq olar. Əgər  firmalar bu qərarı əldə etməsə nəticədə durğunluq davam edəcəkdir. Bu isə toplamda həm ticarət həcminin azalmasına, həm də firma gəlirlərinin düşməsinə səbəb olacaqdır. Amma, əgər firmalar arasında yetərincə koordinasiya olsa onlar birlikdə hərəkət edərək qiymətləri ən optimal səviyyədə müəyyənləşdirə bilərlər. Bu olmadığı müddətdə isə bu durğunluqdan çıxmağa çalışan firmalar bunu etməyi çox istəsələr də bir birlərindən, digərinin qəbul edəcəyi qərardan,müəyyənləşdirəcəyi qiymətdən xəbərsiz olduqlarından heç kim ilk olaraq qiymətləri endirmək istəməyəcəkdir. Ən pis tərəfi isə bunu bir firma qəbul etdiyi zamanı durğunluğun hələ də davam etmsi və durğunluğun hələ də yaşanmasından dolayı qiymət endirən firmanın bu dəfə daha az qazanc əldə etməsidir. Bunun səbəsi isə həm qiymətlərin endirilməsi, həm də tələbin hələ də yetərli səviyyədə olmamasıdır. Nəticədə firmaların bu biri birilərindən xəbərsiz (günümüz üçün norlam hadisədir) qərar qəbul etmələri onların gəlirlərini azaldırkən, eyni zamanda da ortaq şəkildə qərar qəbul etmədiklərindən qiymətlər də lazımı səviyyəyə enməz ya da çox gec enər. Yəni iqtisadi vəziyyədən aslı olmayaraq əalində enməli ya da qalxmalı olan qiymətlər yapışqan xüsusiyyət daşıyacaqdır.

Bəyanetmə Məsrəfləri. Qısa zaman dilimində qiymətlərin lazımı səviyyədə müəyyən ediləbilməməsinin bir səbəbi də qiymətlərin dəyişdirilməsi haqqında yetərli məlumatların bəyan edilməsinin məsrəfinin olmasıdır. Məsələm, bir firma qiymətlərini dəyişdirmək istədyində bnun üçün ilk öncə kataloqlarında düzəliş etməli, satış sektoru ilə əlaqəli şəxsləri məlumatlandırmalı, varsa reklam çarxlarını yeniləməlidir. Kataloq, menyu məsrəfləri adlanan bu qiymət müəyyənləşdirilmələrinə bu kimi xərclərindən dolayı gec gec müraciət edilir. Bu isə yenə də məhsul qiymətlərinin, iqtisadiyyatın canlanması üçün gərəkli olan optimal səviyyəni yaxalamasına maneə olur.

Qiymətlərin Yenilənmə Aralıqlarındakı Fərqliliklər. Iqtisadiyyatda bütün firmalar qiymətlərini  eyni zamanda yeniləməzlər. Bu bəzən iqtisadi vəziyyətlərdən dolayı məcburi hal alsa da çox vaxt bu qərarlar arasında zaman fərqlilikləri vardır. Məsələn, yenə iki firmanın olduğunu qəbul edək. Bnlardan biri mövsümlə əlaqəli qiymət dəyişikliklərini uyğun ayların 1 i (A firması) , digəri isə 15 i  (B firması) həyata keçirməyi planlamış olsun. Ani olaraq bir iqtisadi dalğalanmadan dolayı ayın 10 u tələb miqdarının artdığını qəbul edək. Nəticədə “B firma”sı qiymətləri qaldıracaq amma, bu qiymət yüksəlişində firma müşdərilərini itirməmək üçün kiçik bir qiymət artışına gedəcəkdir. Çünki onun rəqibi olan “A firma”sı hələ qiymətləri qaldırmayıb və bu qiymətlər arasında fərqin çox olması müşdərilərin itirilməsi ilə nəticələnə bilər. Ayın biri isə uygun iqtisadi vəziyyətə görə qiymət artışına getmək istəyən “A firması” da bu dəfə “B firma”sının müəyyən etdiyi qiymətlərə baxaraq qərar qəbul edəcəkdir. Nəticədə bizim bu misalımız timsalında hər iki firma, realda isə bütün firmalar daha az qiymət artışına gedəcəklər. Yəni, qiymətlrin firmaların bir birinin qərarından təsirlənərək ortaya çıxan bu az miqdarda artışı Keynesyen iktisadçıların qiymətlərin yapışqan olması düşüncələrini təsdiqləyir. 

Elgün ORUCLU

Read More

AZ GƏLİRLİLƏR ORTA GƏLİRLİLƏRDƏN DAHA YAXŞI YAŞAYIR.

Bu yazıma şəxsi düşüncəmdən stat alaraq başlamaq qərarına gəldim. Bu gün dünyada insanlar həqiqətən də yaşamaq üçün biri biriləri ilə soyuq müharibədədirlər. Əksəriyyət nə etsəm də qabağa düşsəm idealogiyasına dayanaraq hərəkət edir. amma halbuki biz dünyaya yaşamaq üçün gəlmişdik. Yaşamaq üçün lazım olan şərt də dünya yaranandan dəyişməyib məncə. Yox amma, kapitalizm daha yaxşı yaşamaq deye deye yaşamağın səbəbini əsas yaşamaq üçün gərəkli olan şeylərə deyil yavaş-yavaş toplumu nələrdənsə aslı salacaq şeylərə yönləndirməyə doğru inamla addımlayır. Mənim fikrimcə bu sistemdə ən çox acı çəkərək yaşayan orta gəlir qruplarıdır. Çünki onlar öz istəklərinə daha çox göz yumur. Yani məsələ belədir, imkanlı şəxs təbii ki, istədiyini alır,geyinir,yeyir,dağıdır və axırda da pulunu verərək çıxıb ya da yıxıb gedir. Qısacası o etiyaclarını qarşılayabilir və buna görə də xoşbəxtdir. Bəs kasıb necə...O bəlkə də daha da xoşbəxtdir. Çünki dünya onun vecinə deyil. Birjanın çökməsi, qızılın qiymətinin düşməsi, əkiz ticarət binasına təyyarənin çırpılması, olimpiya oyunlarının Bakıda keçirilməsi v.s bunların heç birinin ona dəxli yoxdu. Çünki o taleyi ilə çoxdan barışıb və o sağa sola xərcləyəcək artıq pula sahib deyil və buna görə də hər hansısa bir böyük firmanin iflas etməsi onu maraqlandırmaz. O bütün gəlirini gündəlik etiyacına xərcləyir və o yaxşı bilir ki,nə bu xərci azaltmaq nə də artırmaq olmayacaq. Buna görə də boş yerə xam xəyallara qapılmayan kasıb vtrində gördüyü son model mobil telefona heç meylini də salmayacaq və gecə gündüz onun dərdini də çəkməyəcək. Amma, orta gəlir qrupları üçün vəziyyət çox qarışıqdır. O gündəlik etiyaclarını qarşılayan və bir az da artıq qalacaq gəlir əldə edər. Amma elə o artıq qalan qənaət (yığım) ona min bir xəyallar qurdurur. Dərd çəkdirir. Qalır tərəddüddə. Alım yoxsa almayım (kasım heç bu haqda düşünməməşdi də, varlı isə qərarını çoxdan vermişdi). O vitrindəki telefon gecələr də yuxusuna girir. Elə buna görə də orta gəlir qrupları hər hansı bir xalqın əsəs sifətini,mədəniyyətini əks etdirən, ən fəal və dövlətdəki dəyişikliklərə ən tez və en çox münasibət göstərən qruplardır. Çünki ən çox zərər görən də orta gəlir qruplarıdır.

         Mən bu dediklərimi Klassik İqtisadçıların yığım(qənaət) paradoksu ilə əlaqəəndirmək istəyirəm. Bu paradoksda fərdlərin qənaət etmələrindən, ya da daha çox qənaət edərək gələcəkdə daha yaxşı yaşamaq istəklərinin təzadlı nəticəsindən bəhs edilir. Yuxarıda saydığımız xüsusiyyətlər, yani istehlakını azaldaraq bacardıqca çox qənaət etmə istəyi  daha çox orta gəlir qruplarına məxsusdur. Bu paradoksa görə insanlar qənaətlərini artıraraq gəlirlərinin bir az da böyük qismini gələcək planlar üçün yığdıqda (gecə yuxusuna girən telefon üçün) iqtisadiyyatda toplam istehlak miqdarı düşər, nəticədə tələb də azalar ki, bu da istehsal və gəlir səviyyəsini bir az da aşağı çəkər. Qrafiklə izzah isə aşağıdaki kimidir.

Buradan göründüyü kimi fərd qənaətini artıramaq qərarına gəlir və nəticədə qənaət düzxətti(S) yuxarı, yani (S”) ə doğru sürüşər. Amma nəticədə toplam qənaət miqdarı azalmazkən əvəzində həm investisiya (I) həm də gəlir səviyyəsi (G) miqdarı düşər. Əvvəlki vəziyyətdə iqtisadiyyat “E “ də tarazlıqdaykən, daha sonra bu tarazlıq daha az gəlir və investisiya (rəfah) tarazlığında “E1” də yer alar. Yani qısacası, daha çox qənaət etmək orta gəlir qrupları üçün heç də yararlı olmayacaq. Bu paradoks əslində bütün iqtisadi qruplara şamil edilmiş olsa da mən bu parakoksun nəticəsinin daha çox orta gəlirlilərə təsir edəcəyini mövzumuzla əlaqələndirərək açıqlamağa çalışdım.

Elgün ORUCLU

         

Read More

David Harvey 14 cü Təzad. "Azadlıq və Hakimiyyət"

17 Təzad və Kapitalizmin Sonu Kitabından

David Harvey – “indiyə qədər oxuduğum hər ölkə başçısı açılış konferansında ən çox eşitdiyim kəlimə azad ABŞ və azad dünya sözlərindən ibarətdir”- deyir. Eyni zamanda insan haqları azadlığına edilən təhdidə qarşı heç bir fədakarlıqdan çəkinilməməsini vurğulasalar da, amma bununla bərabər gücləri tam səfərbər etmədikləri açıq aşikar ortadadır. Məsələn, ABŞ nın İraqın üzərinə uydurma bir müharibə ilə yeriməsi insan haqlarına azadlıq simvolu ilə pərdələnmiş başqa bir haqsızlıq idi. Amma, guya məqsəd İraqa azadlıq gətirmək idi. Eyni zamanda bütün dünyaya da bu şəkildə azadlıq rəmzi yayılmışdır. Halbu ki, keçmiş prezident Ceorge Bush insan haqları azadlığını gələcəyimizin əsas yol göstəricisi şəklində dəyərləndirirdi.  

Təəsüflər olsun ki, ABŞ adına bu azalığı qorumaq üçün dünyanın tək imperator və neo-müstəmləkə gücü istifadə edilmişdir. Bu yolda hətta ABŞ maraqlarına uyğun davranmaq üçün zorakılığa da baş vurulmuşdur. Amma, biz indi “azadlıq” dediyimiz kəlimə altında dövlətin hegemon olduğu və istədiyi adamın bütün məlumatlarını əldə etdiyi, hətta bank hesabına belə girəbildiyi dünyada yaşıyırıq. Digər tərəfdən günümüzdəki mövcud işçi haqları, işləyən uşaq haqları və digər bunun kimi haqlar kapitalizmin en başlarından bügünə qədər bu günkü “azadlıq” rəmzini yaymaq üçün mübarizə aparmışdır. İndi zalım idarəçiliyə qarşı etiraz edənlər ancaq  küçələrdə kök salmış ağaclara bənzəyir. Nə vaxt ki insanlar küçələrə çıxaraq haqlarını tələb edir, yalnız o vaxt iktidar müsadirə edilmiş azadlığın bir parçasını geri verərək öz adına simvolik bəzi şeylər eləmiş olur.

Çox təəssüf ki, bu gün imkanlı zümrə öz azadlığını qazanmaq üçün bir başqasının azadlığını müsadirə edir.  Tanınmiş iqtisadçı Amartya Senin de dediyi kimi desək əslində insanların inkişaf həddini müəyyən edəcək ölçü sistemi olaraq milli gəlirin seçilməsi önəmli deyil. Yəni, milli gəlir ya da gəlir sadəcə insanların nələri satın aldıqlarının göstəricisini ortaya qoyar. Amma, önəmli olan insanların nələri istehlak etdikləri deyil, önəmli olan insanların əldə etdikləri məvaciblə nələrindən keçdikləri və əvəzində ən yaxşı halda nələri edəbiləcəkləridir. Qısası vacib olan istəklərin  son hüduduna nə qədər uzaq ya da yaxın olunduğudur.

          Bütün bu fikirlərində Amartye Senə qatılan David Harvey “17 Təzad və Kapitalizmin Sonu” adlı kitabında insan haqları azadlığı ilə əlaqəli yuxarıda bəhs olunanlarla bərabər bir sıra fərqli fikirləri də ələ almışdır. Mən bu yazımda David Harveyin adı keçən kitabının 14 cü təzadı olan “Azadlıq və Hakimiyyət” başlığından bəhs etməyə çalışdım. Bu başlığın ümumi nəticəsi isə Harveyin öz dediyi kimi desək aşağıdakı bir neçə cümlə şəklində ifadə ediləbilər. “Bu gün insanlar heç özləri də bilmədən tam fərqli bir azadlıq üçün mübarizə aparır. Sərmayənin sərhəd tanımadığı günümüz kapitalizmində insanlar da öz azadlıqları üçün, bir biriləri ilə acımasız mübarizə aparırlar. Amma təəssüflər olsun ki, bu onların yəni əslində bizim heç birimizin istədiyi azadlıq şəkli deyil. Çünki bu gün biz ən az səkkiz saat azadlığımızı bir qədər maaş qarşılığında satırıq. Sonra o maaşın bir qismini də qənaət edərək toplayırıq ki, bununla da istirahət edəcəyəm, ya da buna bənzər bir şey... Amma ortya çıxan təzad budur ki, biz ilk öncə öz azadlığımzı pul qarşılığında satırıq, sonra da bir neçə aya topladığımız qənaətlərimizi verərək azadlığımızı geri qazanmaq istəyirik. Amma biz bu dəfə həm əvvəlki azadlığımızı geri qaytarabilmir, həm də öz azadlığımızı qazanmağa çalışarkən bir başqasının azadlığını, boş zamanını müsadirə etmiş oluruq. Məsələn , biri öz təhlükəsizliyi adına özünə şəxsi cangüdən ya da qarovulçu tutduğu zamanı əvəzində bir başqasının boş zamanını pulla əlindən alacaqdır “.

Bu Da Məndən...

Bəs biz durduğumuz yerdə öz azadlığımızı necə itiririk ki. Çox sadə bir yolla. “ kapitalizmin min bir oyununa uyaraq. Biz bütün məlumatlarımızı sosial şəbəkələrdə yayırıq, sonra da deyirik ki, hanı mənim azadlığım. Sən arıq onun əlindəsən, o artıq sənin kim olduğunu və nəyi sevdiyini də yaxşı bilir. Yeri gələndə o bizi bizim istəklərimizlə ələ alır, yeri gələndə də o bizim zövqlərimizi bizim alternatif zövqlərimizlə də dəyişdirir. Bəzən də o bizi bir neçə il, müasir düşüncə adı altında toplum, kütlə və ən sonunda da sürü şəklində anti-mentalitet zövqlərə səbirlə hazırlayır”. 

Read More

Bir Vaxtlar Amerikanın 20% Faizi Kölə İdi.

Köləliyin Amerika qitəsi varlıqları içərsindəki yeri həm tarix həm də iqtisadi tarix baxımından olduqca önəmlidir. Bu yazıda başlıca olaraq köləliyin Amerka qitəsi baxımından daha çox iqtisadi önəmi üzərində durmağa çalışacağam.

         Müstəmləkəçi ölkələr dedikdə ilk olaraq yada İngiltərə və Fransa düşməkdədir. 1800 cü illərdən birinci dünya müharibəsinə qədər bu iki ölkədə demək olara ki, hər zaman UDMM, UDM 10 – 6% arasında artıq olmuşdur. Bunun başlıca səbəbi isə təbii ki, müstəmləkə etdikləri ölkələrdən ölkəyə müsbət gəlir şəklində axan xarici sərməyə gəlirləri olmuşdur. Birinci dünya müharibələrindən sonra  isə bu müstəmləklərin əksəriyyəti əldən çıxmış və o dövrə qədər 5-6 illik milli gəlirə qarşılıq gələn milli sərvət dəyəri 2-3 qata qədər geriləmişdir. Təbii ki bunun başlıca səbəbi birinci dünya səbəbinin iqtisadiyyata vurduğu ağır zərbə idisə, digər səbəbi də müharibədən dolayı müstəmləkə edilən çlkələrin əldən çıxması olmuşdur.

         Amerikada isə vəziyyət bir az fərqli idi. İngiltərə və Fransada sərmayə/milli gəlirin 5-6 arasında dəyişdiyi bir vaxtda bu rəqəm həmin illərdə yəni, 18-19 cu əsrlərdə 3 dən bir az artiq olmuşdur. Digər tərəfdən “yaşli Avropa” da kənd təsərrüfatı əraziləri olduqca qiymətli idi və o təxminən milli gəlirin 4 qatinı təşkil edirdi. Bu rəqəm Amerikada isə 1-1.5 qata qədər idi. Bunun başlıca səbəbi isə Amerika qitəsində fərd başına düşən ərazi böyüklük olaraq çox idi və bundan dolayı qiymətlər də yüksək deyildi. Bu və bir də Amerika qitəsi əhaləsinin burada hələ təzə məskunlaşmasından dolayı ( çünki Atlantiki keçərək Amerika qitəsinə gələn heç kim özü ilə birlikdə mal, mülk gətirməmişdi) heç kim böyük sərvətə sahib deyildi. Bu Amerikanın sərmayə/milli gəlir nisbətini azaldan başlıca iki səbəb idi. Üçüncü səbəb isə köləliklə ya da köləliyin qiyməti ilə bağlıdır.

         Sonradan Amerika dövlət başçısı olacaq olan Thomas Jeffersonun böyük mülkü var idi və onun servəti yalnızca bunda ibarət deyildi. Jeffersonun bir də atasından və qayınatasından qalma ona miras şəklində keçən 600 dən çox köləsi də vardı. 1808 ci ildə dövlət başçısı seçilən Jefferson kölə idxal edilməsinə son qoyulmasını bəyan edən qanun imzalamışdır. Amma bu qanun bir əsirdən az bir müddətdə kölə sayısının 10 qatdan daha artıq artmasıni əngəlləyə bilməmişdir.

         Kölə iqtisadiyyatı 1865 ci ildə kölələiyin ortadan qalxmasına şrait yaradan ölkə daxili münaqişələrin yarandığı vaxt da son sürəti ilə artmağa davam etmişdir. 1800 cü ilə doğru kölələr ABŞ əhalisinin 20% ni təşkil edirdi. Yani, toplam 5 milyon olan əhalinin 1 milyonu kölə zəncilər idi. Cənub əyalətlərdə isə vəziyyət daha da qabarıq idi. Toplam 2.5 milyon olan əhalinin yalnızca 1.5 milyonu ağdərili idi. Bu hardasa 60-70 il boyunca bu nisbətdə davam etmişdir. Məsələn, 1860 ci ildə bu rəqəm 10 milyonun 6 və  milyonu şəklinə paylanmışdı. Amma bununla bərabər bu kölələrin hər birinin öz dəyəri var idi və toplam kölələrin dəyəri toplam kənd təsərrüfatı dəyərinə bərabər idi. Yəni, 18 və 19 cu yüz illiklərdə kölələrin toplam dəyəri 1.5 qat milli gəlirə qarşılıq gəlirdi. 1860 cı illərdə ABŞ da bir kölənin bazar dəyəri azad bir işçinin 10-12 illik maaşına bərabər idi. Yani o dönəmlərdə normal bir kölənin ortalama qiyməti 2000 dollardı və bu rəqəm illik 200 dollar qazanan azad işçinin 10 illik maaşı demək olurdu. Bu məlumatlar yetərli qədər güvənilə bilinəcək tarixi qaynaqlardan (Alice Hanson,Raymond Goldsmith, Robert Fogel) günümüzə qədər gəlib çıxmışdır.

         Son olaraq biz Amerikada sərmayə/milli gəlir nisbətinin əslində niyə avropadan daha az olduğu nəticəsini ortaya qoymuş oluruq. Bir Amerikada sermayeni müəyyən eden zaman hesablamaya kölə dəyərlərini qatmamışdıq. Ele bu səbəbdən idi ki, Ameriaka toplam sərmayəsi milli gəlirin 5-6 qatına qarşılıq gələn Avropa sərmayəsinə 3,5 qatla cavab verirdi. Amma bir bu sərmayə miqdarına kölələri də əlavə etdikdə bu rəqəmin 5 qata yüksəldiyini və nəticədə gənc Amerikada da sərmayənin ən az  Yaşlı Avropa qədər möhkəm olduğunu görürük. Amma onu da demək olar ki, bu gün İngiltərə və Fransa kimi dövlətlərin inkişaf etməsinin əsas səbəbi müstəmləkə gəlirlərindən dolayı 18-19 əsrlərdə parlaq intibah dövrü keçirmələri və bu gün hələ də özlərindən iqtisadi yöndən  az da olsa aslı vəziyyətə saldıqları  az inkişaf etmiş dövlətlərin müsbət təsiridir. 

Read More