Mortgage
kredit sistemi uzun illərdir
ABŞ da istifadə olunan və 20-30 illiyə ödəməklə ev sahibi olma imkanı verən bir
ev krediti idi. Bu kreditin verilməsində demək olar nəzarət azaldılmışdı və krediti hər kəs əldə edəbilirdi.
Bu kreditin əldə
edilməsindəyaradılmış tək çətinlik kredit keçmişi pis olanlara yüksək
faizli kreditin verilmisi idi. 2001 ci ildi ABŞ da baş vermiş internet böhranı
texnalogiya sistemində bir sıra iflaslara səbəb oldu ki, vəziyyətdən çıxış yolu
olaraq ‘FED’ faizləri 7 dən 1 ə qədər endirdi. Məqsəd iqtisadiyyatda canlanma
yaratmaq idi.
2001 ci ildəinternet şoku nəticəsindəfaizlərin aşağı çəkilməsi 2008 ci ildəbir
başqa sektorda sonradan kürəsəl
börana səbəb olacaq şəkildə ortaya çıxdı. Belə ki, faizlərin ‘FED’ tərəfindən
aşağı çəkilməsi yatırım, xüsusi ilə də daşınmaz əmlak sektoru ilə ilaqili
yatırım bazarını canlandırdı. Daşınmaz əmlakda dumadan artan qiymit trendi əhalini
Mortgage kreditinə daha da istikli hala gətirdi. Çüki əhali ən pis halda artan
qiymət nəticəsindəgirov qoyduqları evləri sataraq borclarını ödəyəcəklərini və hətta
qazanclı çıxacaqlarını düşünürdülər. Amma gözlənilənlərin əksinə bir müddət
sonra Mortgage kreditinin faizi yüksəldildi və nəticidə daşınmaz əmlak
bazarında 2004 cü ildə öncə durğunluq, daha sonra isə2006
ilindən etibarən
qiymətlərdədüşüş yaşanmağa başladı. Nəticədə kredit borcunu ödəyə bilməyən əhalinin
girovları kredit quruluşları tərəfindən müsadirə edildi. Amma artıq kredit
quruluşları 5 il əvvəl 200.000 dollara dəyərləndirdiyi girovda ən az 40.000
dolar zərər etmişdi. Digər tərəfdən tez bir zamanda müşdərilərinin borcunu bağlamağa çalışan quruluşlar
girovları dəyər dəyməzinəbazara çıxarınca qiymətlər daha da düşdü. Başqa bir tərəfdən də
bankların evləri sattığı maliyyi quruluşları da gedərək daha da zərərə düşdülər.
Nəticidə iqtisadi durğunluğun yıxılan domino təsiri otaya çıxınca böhran
Avropaya da yayıldı.
Mortgage
maliyyə böhranından ən çox təsirlənən qitələr Amerika və Avropadır. Bunun bir səbəbi
bu qitələrin əsas sərmayə və maliyyə mənbələri olması, ortaya çıxacaq böhrandan ya da
iqtisadi daralmadan istehsalını azaldabiləcəyi çox sayıda ‘Lüks Eticay Malları’
istehsalına sahib olmalarıdır ki, bu da reallaşınca ÜDM və ÜDMM da azalmalar
böyümə faizlərinə də mənfi təsir etdi. Eyni zamanda bu ölkələr həm biri biriləri
ilə həm də digər qitə ölkələri ilə də geniş xarici ticarətə sahidirlər. Digir tərəfdin
də Amerika və Avropa əhalisi elit yaşam tərzinə alışıqdır ki, bu da iqtisadi
daralmanın tez bir zamanda əhali arasında ‘pisixoloji panika’ yaratmasına və
krizin ilk mərhələdə
pisikolojik olaraq ortaya çıxmasına əlverişli səbəb yaratdı. Daha sonra bu təsir
yavaş yavaş real həyatda əks olunmağa başladı.
Bu
böhrandan ən az təsirlənən isə Afrika qitəsidir. Bunun baçlıca səbəbləri isə
yuxarıda saydığımız bəzi səbəblərib bu qitədə olmamasıdır. Yəni Afrika qitəsi
daha çox yerli qaynaqları istifadə edərək istehsalı həyata keçirdiyindən,
dünyanın geri qalan qisminə ixrac edəcək o qədər də böyük xarici ticarətə sahib
olmadığından, ya da istehsal edilən məhsulların təməl etiyac maddələri
olmasından dolayı bu böhrandan daha az təsir almışdır. Digər tərəfdən Afrika əhalisi
kürəsəl böhranın həyat standartlarını aşağı salmasının pisikolojik əndişəsini
yaşamamışdır. Nəticədə böhran Afrikanı pisikolojik olaraq məhv edəbilməmişdir.
Bu böhranda iflas etmiş ən böyük quruluşlar isə, Lehman Brothers 691.000.000.000 dollar,
Washington Mutual 327.900.000.000
dolar, CİT 71.000.000.000 dollar, Chrusyler
LLC 39.000.000.000 dollar, General
Motors 91.000.000.000 dollar, Thorunburg
Mortgage 36.500.000.000 dollar olmuşdur.
Elgün ORUCLU
Has laoreet percipitur ad. Vide interesset in mei, no his legimus verterem. Et nostrum imperdiet appellantur usu, mnesarchum referrentur id vim.
0 comments:
Yorum Gönder