Feminizm

Çağdaş mənada bir fəlsəfə ya da bir hərakat olan Feminizmin tarixi kökü, qadının təhsil alma haqqını və xüsusi ilə də cinsiyyət bərabərliyini müdafiə edən  Lady Mary Worley Montagu və Marquis de Condorcet kimi azad düşüncələrin də içində yer aldığı aydınlanma dönəminə qədər uzanmaqdadır. Bu mənada qadınlar üçün ilk toplu şəkildə elmi birləşmə Hollandiyada (Middelburg) 1785 ili tarixində olmuşdur. İngilis qadın yazıçı,  Mary Wollstonecraft feminist olaraq adlandırılabiləcəyımız ‘A Vindication of the Rights of Woman’ (Qadın Haqlarının Müdafiəsi) adlı əsəri bu səpkidə ilk yazılardandır. Daha sonrakı zamanlarda qadınlara ədalətsiz davranıldığına dair inanc artdıqca Feminizm bir hərakat halına gəlmişdir. Hərakata ‘Feminisme’ adını verən şəxs sosyalist Charles Fourierdir (1837).  

Qadın haqları ilə əlaqəli ilk toplantı isə  New York, Seneca Falls da 1848 ci ildə baş tutmuşdur. 1869 cu ildə isə bu sahədə böyük səs salmış  John Stuart Millin ‘The Subjection of Women’ (Qadınların Kölələşdirilməsi) kitabı işıq üzü görmüşdür. Bəhs edilən kitabda Mill ‘bir cinsin digər cinsinin üzərındəki hakimiyyətinin yanlış və insanlığın inkişafının önündəki ən böyük əngəl olduğu’nu dilə gətirmişdir.

  18 ci yüz ildə isə bir başqa yazar, Fransız yazar,  Gouges İnsan Haqları olaraq görünən “Kişi Haqlarının on yeddi maddəsinin qadınlara da şamil edilməsini önə sürmüşdür. O eyni zamanda “Egər qadının edama məhkum olma haqqı varsa, tribunadan izləmə haqqı da olmalıdır”  demişdir.

       

  19 cu yüz illik isə daha çox Feminist Dalğalarla yadda qalmışdır. Belə ki Avropa, ABŞ və Avstraliyada feminizm və xüsusi ilə də qadın haqları ilə əlaqəli etiraz dalğaları artmışdır. Bu etirazlara səbəb olan amillər isə, qadınların da kişilər kimi geniş siyasi haqlara sahib olma, eyni iş üçün kişilərlə bərabər maaş alma və qadınların da sərbəst olaraq universitetlərdə təhsil alma istəklərindən ortaya çıxmışdır. Bu etirazlar bir çox ölkədə istənilən nəticələri verdi. Almaniya və SSR də 1917 - 1918 illərində qadınlara seçim haqqı verildi. Daha sonra isə Amerikada və Böyük Britaniyada qadınların şücaətinə görə bu haqlar onlara hədiyyə edildi. Fransa, İtaliya kimi bəzi avropa ölkələrində isə bu bir az gec, yani ikinci dünya müharibəsindən sonra verilmişdir. Azərbaycan isə Şərqdə qadınlara ilk olaraq seçmə haqqını verən ölkədir.

 Bu və bənzəri durumlar ya da etiraz dalğaları qadınların iş həyatına qatılmalarını artırsa da tarixdəki bəzi hadisələr vəziyyəti yenidən dəyişdirmişdir. Bunlardan biri 1929 dünya iqtisadi böhranı olmuşdur ki, bu böhran sonrasında ilk işdən çıxarılan qruplar qadınlar olmuşdur. Diğər tərəfdən də Alman faşizmi dövründə də qadınların təhsil alması və iş həyatına qatılmaları çərçivələndirilmişdir. Bir başqa vəziyyət isə ikinci dünya müharibəsi dövrü idi ki, bu dövürdə kişilərin müharibəyə getməsindən dolayı qadınlara iş həyatında təlabat artsa da bu yalnızca müharibə bitənədək belə olmuşdur. Daha sonra qadınlar yenə də “qadın və ana olma” vəzifələrinə geri qayıtmışlar.

Günümüzdə Feminizim Ekofeminizm, Seksfeminizm, İslamçı Feminizm, Marksist Feminizm, Fransız Feminizm, Radikal Feminizm, Sosyalist Feminizm, Pop Feminizm kimi bir sıra alt başlıqlara da ayılmaqdadır.  

Statistik məlumatlar günümüzdədə ölkələrdən aslı olmayaraq iş hyatında qadınların eyni iş üçün kişilərdən daha az maaş aldığını ortaya qoymaqdadır.

Elgün ORUCLU

Elgun Oruclu

Author & Editor

Has laoreet percipitur ad. Vide interesset in mei, no his legimus verterem. Et nostrum imperdiet appellantur usu, mnesarchum referrentur id vim.