İnsan Həyatının Qiyməti Nədir.? İqyisadçı Kimi Düşünmək...

İqtısadıyatda hər bir şeyin ona biçilən dəyərinə uyğun qiyməti var. Hətta bazara yeni daxil olan məhsul belə bir neçə vaxtdan sonra öz tələbinə uyğun qiymət qazanmış olur.

         Amma dünyada bəzi varlıqlar vardır ki, onlara qiymət baxımından heç bir dəyər biçilməmişdir. Məsələn, dünya okeanı, saxara səhrası ya da insan həyatının qiyməti. Amma bu o demək deyil ki, bu varlıqların qiyməti yoxdur. Sadəcə bu varlıqlar alım və satım üçün bazara çıxarılmır ya da çıxarılması mümkün deyil. Buna baxmayaraq iqtisadiyyatda bu varlıqlara da qiymət biçilmişdir və bu amil bir çox məsələlərin həllində köməkçi olmaqdadır. Yəni, siz elə düşünə bilərsiniz ki, insan hyatının qiyməti yoxdur və bu pulla ölçülə bilməz. Amma, iqtisadçılar üçün bunu ölçmək o qədər də problem deyil və bu eyni zamanda bir sıra hüquqi tənzimləmələr üçün də vacib hesablamadır. Bəs necə...

         Fərz edək ki, siz dövlətin hər hansı bir yerli idarə orqanına vəzifəli şəxs kimi təyin olunmusunuz. Şəhərin baş mühəndisi sizin yanınıza bir təkliflə gəlir. Bu təklifdə şəhərin önəmli yollarından birində yol ayrıcında piyada keçidinin ssalınması layihəsi vardır və layihə 10 000 dollara başa gələcəkdir. Sizdən istənən isə bu təklifin dəyərləndirilib layihənin gerçəkləşdirilib gerçəkləşdirilməyəcəyinə qərarın verilməsidir. Bir iqtisadçı olaraq sizin edəcəyiniz ilk şey isə təbii ki, layihəyə çəkiləcək xərclə o xərc sonrası iqtisadiyyat dilindən desək əldə edilcək gəlirin (piyada ölüm riski) qarşılaşdırılmasıdır.

         Oxşar yol nəqliyyat hadisələri və layihələr diqqətə alınaraq belə qənaətə gəlinir ki, piyada zolağının salınması piyada ölüm riskini 1.6 faizdən 1.1 faizə qədər azaldır. Bu şəkildə iqtisadi məlumatlar əldə edildikdən sonra isə məsrəf mənfəət qarşılaşdırılması həyata keçiriləcəkdir. Keçidin salınması manatla, digəri isə insan həyatı ilə ölçülərək qarşılaşdırılacaqdır. Buna göre biz iqtisadi cəhətdən düzgün qərar vermək üçün insan həyatını pulla ifadə etməliyik. Yəni, insan həyatının dəyəri sonsuzdur deyimi iqtisadiyyat üçün keçərli deyil və bu bizim bəzi qərarları qəbul etməyimizə mane olacaqdır. Bəs biz bu məbləği nə ilə ifadə edirik.?

         Bu suala cavab vermənin bir yolu məhkəmənin qəsdən adamöldürmə halında istifadə etdiyi üsulda olduğu kimihəmin insan sağ qalsaydı, həyatı boyu nə qədər pul qazana biləcəyi ilə ifadə edilməkdi. İqtisadçılar isə bu üsulun əlehinə çıxış edirlər. Çünki, bu üsulun qəribə nəticələrindən biri budur ki, təqaüdçü və ya əlil insanın həyatı heç bir dəyərə malik deyil.

         İnsan həyatının dəyərini müəyyən tməyin bir digər yolu da insanların könüllü olaraq qəbul etdiyi riski və bu riskləri qəbul etməyin müqabilində tələb etdikləri məbləği nəzərdən keçirməkdir. Çünki, uca mərtəbəli binada fəhlə kimi işləyəb birinin həyatı riski, ofisdə işləyəninkindən daha yüksəkdir. Bu üsuldan istifadə etmiş tədqiqatçılar ortalama olaraq insan həyatının dəyərinin 10 milyon dollara bərabər olduğu haqqında nəticə çıxarmışlar.

         İndi isə biz bir iqtisadçı kimi düşünərək layihənin işlənilib, işlınilməməsinə qərar verəbilərik. Əgər piyada keçidlrinin salınması 10 000 AZN dirsə və bu piyada ölümlərini 0.5 faiz azaldırsa onda bunu hesablamaq o qədər də problemli məsələ deyil. Beləliklər keçidlərin salınmasından əldə edilən fayda (0.005 x 10 milyon = 50 000) dirsə onda bu layihənin hazırlanmasına etiyac vardır. Yəni, nəticə olaraq mənfəət məsrəfdən yüksəkdir.

         2014 cü ildə ABŞ da asma xəstəsi olan Eric Garner polislər tərəfindən istəmədən boğularaq öldürülmüşdü. ABŞ dövlət məhkəməsinin çıxardığı qərara əsasən 49 yaşındakı mərhumun ailəsinə 5.9 milyon dollar təzminatın ödənməsi də bu şəkildə qəbul edilmiş bir qərarlardandır.

Azərbaycanda xüsusi ilə tikinti sahəsində və bir çox digər sahələrdə insanlar hələ də təhlükəsizlik tədbirlərini yuxarı vəzifəli şəxslərdən tələb etməməklə öz həyatlarının qiymətini çox ucuz biçirlər. 

Elgun Oruclu

Author & Editor

Has laoreet percipitur ad. Vide interesset in mei, no his legimus verterem. Et nostrum imperdiet appellantur usu, mnesarchum referrentur id vim.