Su təchizatında fasilələr var, bəs benzin təhcizatında fasilələr niyə yoxdur.?

Günümüzdə ortaya çıxmış və yaxud da son 10 illikdə aktual olaraq müzakirə edilən kürəsəl problemlərdən biri də ekokoji çirklənmə və içməli su qıtlığıdır. Maraqlı məsələ burasındadır ki, ekoloji çirklənmədə günahkar nəhəng şirkətlər hesab edilir və onlar bu zərərli fəaliyytlərinin bədəlini vergilərlə, yaşıllaşdırma aksiyaları həyata keçirməklə ortadan qaldırsalar da, içməli su qıtlığının əsas günahkarı kimi isə, ana təbiət günahlandırılır. Yəni, bu gün Azərbaycanın bəzi bölgərinin içməli su təminində çətinliklərlə qarşılaşmasının əsas səbəbi kimi uyğun iqlim şəraiti misal gətirilir. Bir sözlə Şəkidəki əhalinin içməli su ehtiyatı ilə Biləsuvardakı əhalinin içməli su ehtiyatı arasında arasındakı böyük dərəcədəki fərqin günahı iqlimdən və dolayı yolla da quraq ərazini özünə məskən seçən adi vətəndaşın özündədir. Əlbəttə quraqlıq əsas şərtdir, amma əsl günahkar bazar və qiymətlərin tələb və təklif tərəfindən tarazlaşdırılmasına imkan verməyən qanun və yaxud da qanun qoyuculardır.

            Iqtisadiyyat üçün su və benzin arasında fərq yoxdur. Su təhcizatında fasilələr var, bəs benzin təhcizatında fasilələr niyə yoxdur. ?

Burada su ilə benzin arasındakı bənzərlik diqqət çəkəndir. Maraqlısı burasındadır ki, 1970 ci illərdəki enerji böhranı da, təbiətin qıt neft ehtiyatlarının boynuna atılmışdı. Lakin qıtlığın səbəbkarları Neft İxrac Edən Ölkələrin Təşkilatlarının hərəkətləri və qiymətlərin düzgün tənzimlənməməsi siyasəti idi. Indi isə dövlətlər su qıtlığını məhdudlaşdırıcı qanunlarla ortadan qaldırmağa çalışırlar. Yəni, bu gün Azərbaycan da daxil olmaqla bir çox ölkələrdə içməli su fasilələrlə verilir. Bu qanunlar isə bazarların uyğun tələb və təkliflərə görə sərbəst işləməsinə maneə olur. Yəni bir sözlə dövlət içməli su qıtlığının qarşısını almaq üçün məhdudlaşdırıcı yollara baş  vurursa onda bu məhdudlaşdırıcı yol təbiətdə heç də tükənməz olmayan benzin təhcizatında niyə yoxdur. ? Çünki dövlətlər bu qıtlığı vergilərlə tənzimləyərək tələb və təklifin balansını təmin edirlər. Yəni, bir sözlə dünyadakı benzin qıtlığı və bundan ortaya çıxabiləcək qorxu içməli su qıtlığından fərqli olaraq vergilərlə tənzimlənir.

            Amma, nəzərə almaq lazımdır ki, vergi sistemi su ilə benzin arasında fərq qoymur və quraq ərazilərin su ilə təmin edilməsində mövsümdən aslı olaraq fərqli vergi siyasətinin qüvvəyə minməsi məhdudlaşdırıcı sistemdən daha uyğun qərar olacaqdır. Çünki, dünyanın hər bir guşəsindən toplanan məlumatlar göstərir ki, şəhərlərdə suyun qiymətini 10 faiz qaldırdıqda, sudan istifadə 12 faizə qədər aşağı düşür. Kənd təsərrüfatında istifadə olunan suyun qiyməti 10 faiz artdıqda isə, onun istifadəsi 20 faiz aşağı düşəcəkdir. Yəni, nəticə olaraq demək olar ki, içməli su qıtlığının aradan qaldırılmasında məhdudlaşdırıcı  yol izlənməsi heç də optimal yol deyildir və bu seçim abonentlərə yaşdıqları ərazilərin quraqlığının bədəlini ağır bir yöntəmlə çəkdirməkdir. Digər bir tərəfdən onlar həyətyanı ərazilərin istənilən zaman suvarılmasına nail olmayacaqları üçün məhsuldarlığın aşağı düşməsi müşahidə ediləcək və dolayı yoldan məhdudlaşdırıcı su təhcizat sistemi ilə, gəlirlərin azalması da ortaya çıxacaqdır. Bu isə hər halda məhdudlaşdırıcı sistemin yerinə istifadə ediləcək yüksək içməli su vergisindən də artıq gəlir itkisinə səbəb olacaqdır. Nəticədə əhali həm su təhcizatı baxımından məhdud dərəcədə təmin olunarkən, həm də ən azından içməli su qarşılığında ödəniləcək yüksək vergiyə bədəl gəlir itirəcəkdir. Qısacası içməli su təhcizatında ərazidən və mövsümdən aslı olaraq fərqli vergi sistemindən istifadə edilməsi ən azından benzinin qiymətinin dünya üzərində istənilən səviyyədə saxlanmasına kömək edən sistem qədər uğurlu yoldur.  

Elgün ORUCLU

Read More

Yoxsul Ərazilərə Yox, Yoxsul Əhaliyə Yardım Etmək Lazımdır.

Amerikan İqtisadçı Edvard L. Qlaeser  12.08.1999 cu il tarixli The Wall Street Jurnalında nəşr edilmiş “Yoxsul yerlərə yox, yoxsul insanlara yardım etmək lazımdır” başlıqlı məqaləsi ilə prezident Klintonun “Yeni Bazar”adlı altı şəhərdə yoxlulluğu azaldmağa yönəldilmiş programına qarşı çıxmışdır. Yazara görə Prezident Klintonun həyata keçirməyə çalışdığı bu program kifaət qədər qüsurludur və bu program ancaq bir neçə kasıba kömək edə biləcək. Ona görə program iqtisadiyyatın ilkin iqtisadi qaydasını pozur və program ərazilərə deyil, insanlara yardım üçün nəzərdə tutulmalıdır.

            Məsələyə fikir versək görərik ki, həqiqətən də yoxsulluqla mübarizə adı altında yoxsul ərazilərə dövlət yardımları bəzən nətic vermir, çox vaxt isə qismən nəticə verir. Məsələn ərazilərlə əlaqəli nəzərdə tutulmuş proqramlarla bağlı problem bu programlardan nəzərdə tutulan ya da kasıb ərazərin sifətini öz üzərində daşıyan, kasıb bölgələri kasıb edən əhalidən  çox, həmin ərazilərdəki mülkiyyət sahiblərinin bu yardımlardan qeyri-münasib şəkildə faydalanmasıdır. Məsələn, hökumət yoxsul ərazilərə investisiya qoyan firmalara vergi imtiyazı təklif edərsə, bu halda firmalar əmlak dəyərlərini və icarə haqlarını yüksəltməklə həmin ərazilərə yerləşəcəklər. Ya da, dövlət həyata keçirmiş olduğu hər hansı bir inkişaf programı ilə inşaatla əlaqəli bir şirkəti dəstəkləməsi orada yaşayan yoxsul əhali üçün heç də vacib olmayan, tələbsiz təklifləri ortaya çıxaracaqdır. Çünki, göz qamaşdıran mədəniyyət ocaqları, müasir standardlara cavab verən əyləncə məkanları, bahalı yeməkxanalar v.s. kasıb əhalinin etiyacı olmayacaq ya da süni yaradılmış bu etiyac uzun müddət tələblə dəstəklənə bilməyəcəkdir. Nəticədə bu əyləncə məkanlarından yenə də imkanlı şəxslər faydalanacaq və yenə də bu əyləncə mərkəzlərindən əldə edilən gəlirlər dövlətin vermiş olduğu yardımlarla əvvəlkindən də daha qazanc verici şəkildə sahibkarlara gedəcəkdir. Digər bir tərfdən də bu subsidiyalar hər nə qədər potansiyal iş yeri demək olsa da kasıb və eyni zamanda təhsil imkanları tərəfdən də o qədər yaxşı vəziyyətdə olmayan əhalinin böyük bir hissəsi bu yeni və müasir tipli iş yerlərində iş tapmaqda da çətinlik çəkəcəklər. Yəni, dövətin subsidiyalarla xərcləmiş olduğu miqdarın kasıb əhaliyə deyil, kasıb ərazilərə yönləndirilməsi subsidiyaların çiyin təsirini azaldacaqdır.

Başqa ortaya çıxabiləcək bir amil də, dövlət tərəfindən bu şəkildə ayrılmış subsidiyalar ərazilərdə süni, gözəllilərin salınmasına gətirib çıxara biləcəkdir ki, bu da ərazini bahalı turizm bölgəsinə çevirəcəkdir. Çünki, əksər hallarda suni olaraq sonradan salınmış turistik bölgələr yanlızca bahalı turizmi inkişaf etdirir ki, bu da kasıb əhalisi olan yerli xalqı günü gündən yüksələn qiymətlərlə daha da təhdid edəcəkdir.

            Yoxsulluğun azaldılmasında Edvard Qleaser kimi mən də belə düşünürəm ki, ən yaxşı yol əraziyə deyil əhaliyə yardımların edilməsidir. Bunlara gəlir vergilrində endirimlərin edilməsi, yerli əhalinin istehlak və iş tələbinə uyğun istehsal yerlərinin açılması, azgəlirli ailələrin çoxmənzilli binalarla güzəştli şərtlərlə təmin edilməsi aid edilə bilər. 

Elgün ORUCLU

Read More

Kapitalizmin Cəmiyyətimizə Təsiri.(Ağa Deyir Sür Dərəyə, Sür Drəyə)

Sosial  düşüncə, liberal kapitalist sistemdəki axsaqlıqlara bir cavab ya da qarşı müdaxilə olaraq ortaya çıxmışdır. Bu düşüncəni elmi şəkildə ilk dəfə Karl Marx (1818-1883) oataya qoymuşdur. O İngiltərə və Fransadakı liberal kapitalizm sistemindəki hədsiz mülkiyyətə sahib olma haqqını misal gətirərək bu sistemin cəmiyyət və insanlar arasında ədalətsizliklərə yol açdığını dilə gətirmişdir. O mülk sahiblərinin günü gündən daha da sərvətlərinə sərvət qatdığını və işçilərin isə səfalət içində bir parça çörək üçün işlədiyinə diqqəti çəkmişdir. Karl Marx “Kommunist Monifesto” adlı əsərində kapitalist sisteminin mütləq çökəcəyini və yerini sosialist sisteminin alacağını bildirmişdir.

Bəs sosializm sistemi cəmiyyət arasında bərabərliyi təmin etmək üçün nə şəkildə bir yanaşma izləyirdi. ?

İstehsal vasitələri və istehsal prosesində istifadə edilən digər şeylər kiməsə ya da az sayda sahibkara deyil, bütöv bir cəmiyyətə aid idi.

Kapitalist sistemdə hərkəs öz yararı üçün mübarizə apardığından iqtisadiyyatda ortaya çıxan problemlər özü özlüyündən “bazar mexanizimləri” köməyi ilə , sosializim sistemində isə mərkəzi idarəçilik tərəfindən “mərkəzi planlama” yolu ilə ortadan qaldırılacaqdı.

Dövlət hər kəsi işlə təmin edəcəkdi.  Istehsalda artıq məhsul istehsal olunmayacaq və hər kəs bir birinə bənzər şeylər alacaqdı. Cəmiyyət arasında ayrı seçkilik olmayacaqdı. Mülkiyyət paylaşımında mübarizə olmayacaq, torpaq,sərmayə dövlətə aid olacağından ayrı ayrı fərdlər faiz,kirayə kimi gəlilər əldə etməyəcəkdi.

Bu sistemin səciyyəvi xüsusiyyəti olan bu özəlliklər təbii ki, başlıca olaraq cəmiyyətdəki bərabrsizlikləri ortadan qaldırmaq üçün ilk baxışda kapitalizm sisteminə görə daha yararlı olcağını söyləmək mümkündür. Amma, bu heç də bu qədər asan deyildir. Yəni, zamanla dövlətin böyüməsi mərkəzdən idarəçilik adına bir sıra çətinliklər yaratmaqdadır. Çünki, dövlət bazar haqqında kifaət qədər məlumata malik deyil və o nəyin nə qədər istehsal ediləcəyinə doğru qərar verəbilməyəcəkdir. Ortaya çıxabiləcək başlıca çətinliklərdən biri də, qaynaqların israfı və işgücünün tam məhsuldarlığı ilə fəaliyyət göstərməməsi, gizli işsizliklərin ortaya çıxması, əməyin düzgün dəyərləndirilməməsidir. Elə məhz bu xüsusiyyətlərdən doğan çətinliklər sosializm sisteminin sonunu gəirmişdir.

Amma, nəzərə almaq lazımdır ki, kapitalizm sistemindəki daha az dövlət müdaxiləsi, gücsüz dövlət anlamına gəlməmlidir.

Bəs kapitalizm sistemi cəmiyyəti ya da cəmiyyətlərə necə müdaxilə edir. ? Kapitalizm sistemindəki daha güclü dövlət, kapitalizm adı altında əksər mentalitetləri  ələ keçirən, idarə edən dünya hegemon qruplaşmaları qarşısında nə qədər güclüdür.  ?

Sosializmin günümüz insanları üçün ən kabuslu gələn tərəfi məhsul çeşitliliyinin olmamasıdır. Həyatı boyu 300 ə yaxın geyim dəyişdirən insan üçün əlbəttə bu xeyli cansıxıcı olacaqdır. Çoxumuz, hətta hər birimiz illərlə eyni geyimi geyinməyə etiraz edəcəyik, ya da hər kəsin eyni geyinməsinə, eyni yeməkləri yeməsinə və qısası eyni şeyləri istehlak etməsinə qarşı çıxacağıq. Amma, əksərimiz kapitalizmin quluna çevrilərək hər gün “Macdonald s” da kartof qurusu yeyərək “Cola” içməkdən nədənsə heç bezmir ya da bu oyun bizi bunları dərk edərək dərin düşündürəcək qədər boş buraxmır. O, bizə bu sabit menünü yaxşı yaşam tərzi ilə pərdələyərək təklif edir.

Köhnə kəndə təzə adət....

Bəs nə oldu ki, 2012 ci ildən sonra “selfie”(öz çəkim) kəliməsinin istifadəsi 17 min faiz artdı və selfie çəkilişləri digər şəkil çəkilişlərinin yerini aldı. Digər tərəfdən “selfie” kəliməsi Oxfor dun rəsmi lüğətinə də əlavə edildi. Statistikaya görə 18-34 yaş aralığındakı şəxslərin 40 % i həftədə ən az bir dəfə selfie müraciət edir.

Bəs görəsən hər kəsin bir anda sadə telefonlarını tərk edib ağıllı mobil telefonlara axın etməsinin səbəbini nədə axtarmalıyıq. ? Bəs əksər insanın mənasını belə bilmədən şəkillərdə sülh anlamını verən qoşa barmaq işarəsinə müraciət etməsinə təsir edən güc hardan gəlir. ? Ya da daha doğrusu bu güc kimdədir. ? Yaxşı düşünək. Fərqli məhsullar istehsal edib azad seçim şansı verən kapitalizmin ədaləti bu qədərdir..? Sosializm bir çeşid məhsul istehsal edərək onu hər kəsin seçiminə buraxırdıra, kapitalizm öz oyunları ilə istehsal etdiyi çox sayıda məhsuldan istədiyini bizi onun aludəçisinə çevirərək zorla satır. Bu gün hansı müasir gənc yeniliyi qaçırmaq istəyər ki ? Ya da kapitalizm ona elə  bir şans verər ki. ? Qısacası kapitalizm öz maraqlarını ya da güclü anti mentalitet qüvvələrin maraqlarını bizə öz pulumuz qarşılığında zorla satır...

Ağa deyir sür dərəyə, sür dərəyə. ..

Nəticə olaraq deyə bilərik ki, bir məhsulun az sayda çeşidini istehsal edən sosializim, eyni məhsulun xeyli sayda çeşidini bazara çıxaran kapitalizm sistemindən daha ədaləlidir. Çünki acımasız kapitalizm, süni istəkdən yaradılmış selfi çubuğunu hər kəs üçün gərəkli olan kitabdan daha istəkli hala gətirməyi bacara bilir. O bizə bizim zövqümüz kimi görünən məhsulları uzun illər işləyib hazırlayaraq, beyinlərimizə yeridərək bir gün  öz marağına uyğun şəkildə satır. Amma, əslində o selfi çubuğu kimi gərəksiz icadlar bizim həyatımızda heç bir önəmə sahib deyil. Ancaq, bütün bunlar təbii ki, başda güclü dövlətlər olmaq şərti ilə hegemon anti mentalitet quuplaşmaların nə qədər güclü olduğunu sübut edir. Artıq dünya kapitalizmin oyunları ilə “əl meymunu” na çevrilir.

Bütün bunlarla bərabər kapitalizmin və sosializmin hər birinin mənfi və müsbət cəhətləri mövcuddur. Amma, görünən odur ki, sosializm işləyə bilməsə də kapitalizm hələ də varlığını qoruyub saxlayır. Ancaq bunu unutmamalıyıq ki, sosializmdə iqtisadiyyat məlum bir mərkəzi planla idarə olunurdusa, kapitalizmdə bu məzkəz naməlum mənbələrin məqsədinə qulluq edir.  Qısacası kapitalizm azad yaşamaq, öz əməyinin payını almaq, məhsuldar işləmək adına ideal sistem olsa da bu sistemin ən böyük və gözardı edilməməsi gərəkən yanı cəmiyyətin kimliyini pozması, mədəniyyətləri məhv etməsi və dünyada vahid, bir əl hərəkəti ilə idarə ediləcək gənclik formalaşdırmasıdır.

Elgün ORUCLU

Read More

İnsan Həyatının Qiyməti Nədir.? İqyisadçı Kimi Düşünmək...

İqtısadıyatda hər bir şeyin ona biçilən dəyərinə uyğun qiyməti var. Hətta bazara yeni daxil olan məhsul belə bir neçə vaxtdan sonra öz tələbinə uyğun qiymət qazanmış olur.

         Amma dünyada bəzi varlıqlar vardır ki, onlara qiymət baxımından heç bir dəyər biçilməmişdir. Məsələn, dünya okeanı, saxara səhrası ya da insan həyatının qiyməti. Amma bu o demək deyil ki, bu varlıqların qiyməti yoxdur. Sadəcə bu varlıqlar alım və satım üçün bazara çıxarılmır ya da çıxarılması mümkün deyil. Buna baxmayaraq iqtisadiyyatda bu varlıqlara da qiymət biçilmişdir və bu amil bir çox məsələlərin həllində köməkçi olmaqdadır. Yəni, siz elə düşünə bilərsiniz ki, insan hyatının qiyməti yoxdur və bu pulla ölçülə bilməz. Amma, iqtisadçılar üçün bunu ölçmək o qədər də problem deyil və bu eyni zamanda bir sıra hüquqi tənzimləmələr üçün də vacib hesablamadır. Bəs necə...

         Fərz edək ki, siz dövlətin hər hansı bir yerli idarə orqanına vəzifəli şəxs kimi təyin olunmusunuz. Şəhərin baş mühəndisi sizin yanınıza bir təkliflə gəlir. Bu təklifdə şəhərin önəmli yollarından birində yol ayrıcında piyada keçidinin ssalınması layihəsi vardır və layihə 10 000 dollara başa gələcəkdir. Sizdən istənən isə bu təklifin dəyərləndirilib layihənin gerçəkləşdirilib gerçəkləşdirilməyəcəyinə qərarın verilməsidir. Bir iqtisadçı olaraq sizin edəcəyiniz ilk şey isə təbii ki, layihəyə çəkiləcək xərclə o xərc sonrası iqtisadiyyat dilindən desək əldə edilcək gəlirin (piyada ölüm riski) qarşılaşdırılmasıdır.

         Oxşar yol nəqliyyat hadisələri və layihələr diqqətə alınaraq belə qənaətə gəlinir ki, piyada zolağının salınması piyada ölüm riskini 1.6 faizdən 1.1 faizə qədər azaldır. Bu şəkildə iqtisadi məlumatlar əldə edildikdən sonra isə məsrəf mənfəət qarşılaşdırılması həyata keçiriləcəkdir. Keçidin salınması manatla, digəri isə insan həyatı ilə ölçülərək qarşılaşdırılacaqdır. Buna göre biz iqtisadi cəhətdən düzgün qərar vermək üçün insan həyatını pulla ifadə etməliyik. Yəni, insan həyatının dəyəri sonsuzdur deyimi iqtisadiyyat üçün keçərli deyil və bu bizim bəzi qərarları qəbul etməyimizə mane olacaqdır. Bəs biz bu məbləği nə ilə ifadə edirik.?

         Bu suala cavab vermənin bir yolu məhkəmənin qəsdən adamöldürmə halında istifadə etdiyi üsulda olduğu kimihəmin insan sağ qalsaydı, həyatı boyu nə qədər pul qazana biləcəyi ilə ifadə edilməkdi. İqtisadçılar isə bu üsulun əlehinə çıxış edirlər. Çünki, bu üsulun qəribə nəticələrindən biri budur ki, təqaüdçü və ya əlil insanın həyatı heç bir dəyərə malik deyil.

         İnsan həyatının dəyərini müəyyən tməyin bir digər yolu da insanların könüllü olaraq qəbul etdiyi riski və bu riskləri qəbul etməyin müqabilində tələb etdikləri məbləği nəzərdən keçirməkdir. Çünki, uca mərtəbəli binada fəhlə kimi işləyəb birinin həyatı riski, ofisdə işləyəninkindən daha yüksəkdir. Bu üsuldan istifadə etmiş tədqiqatçılar ortalama olaraq insan həyatının dəyərinin 10 milyon dollara bərabər olduğu haqqında nəticə çıxarmışlar.

         İndi isə biz bir iqtisadçı kimi düşünərək layihənin işlənilib, işlınilməməsinə qərar verəbilərik. Əgər piyada keçidlrinin salınması 10 000 AZN dirsə və bu piyada ölümlərini 0.5 faiz azaldırsa onda bunu hesablamaq o qədər də problemli məsələ deyil. Beləliklər keçidlərin salınmasından əldə edilən fayda (0.005 x 10 milyon = 50 000) dirsə onda bu layihənin hazırlanmasına etiyac vardır. Yəni, nəticə olaraq mənfəət məsrəfdən yüksəkdir.

         2014 cü ildə ABŞ da asma xəstəsi olan Eric Garner polislər tərəfindən istəmədən boğularaq öldürülmüşdü. ABŞ dövlət məhkəməsinin çıxardığı qərara əsasən 49 yaşındakı mərhumun ailəsinə 5.9 milyon dollar təzminatın ödənməsi də bu şəkildə qəbul edilmiş bir qərarlardandır.

Azərbaycanda xüsusi ilə tikinti sahəsində və bir çox digər sahələrdə insanlar hələ də təhlükəsizlik tədbirlərini yuxarı vəzifəli şəxslərdən tələb etməməklə öz həyatlarının qiymətini çox ucuz biçirlər. 

Read More

Tələbdəki Azalışın Tarixə Nəzər Salaraq İqtisadi Qarşılaşdırılması. Azərbaycan Timsalında

On dördüncü əsrdə Avropada ‘Bubon Epidemiyası’ bir neçə il ərzində əhalini üçdə bir hissəsinin məhv olmasına səbəb oldu. Qara ölüm adlandırılan bu hadisədən istifadə edərək bir iqtisadi eksperment aparmaq mümkündür. Yəni, qara ölüm sağ qalan əhaliyə necə təsir etdi.? Onun iqtisadi təsiri necə oldu. ?

         Bu suala cavab vermək üçün, əhalininn sayının azalmasının əməyin və torpağın marjinal məhsuldarlığına necə təsir etdiyinə nəzər yetirək. İşçi qüvvəsinin sayı azaldığından, əməyin marjinal məhsuldarlığı artır. Yəni, nəzəriyyəyə görə Qara Ölüm əmək haqqının artması ilə nəticələnmişdir.

         İstehsal prosesində torpaq və əmək birlikdə istifadə edildiyi üçün, işçilərin sayının azalması, həm də orta əsrlər Avropasında çox əhəmiyyətli istehsal amili olan torpaq bazarına təsir etmişdir. Torpağı əkib becərən işçilərin az olması hər bir əlavə torpaq sahəsindən daha az məhsul əldə olunmasına səbəb olmuşdur. Başqa bir sözlə torpağın marjinal məhsuldarlığı azalmış, Qara Ölüm torpağın icarə qiymətinin azalmasına gətirib çıxarmışdır.

         Tarixə nəzər salsaq faktlar nəzəriyyənin prognozlarının doğru olduğunu göstərir. Qara Ölümdən sonrakı dövrdə əmək haqları təqribən iki dəfə artmış, torpağın icarə haqqı isə 50 faizədək azalmışdır. Nəticə olaraq bu xəstəlik kəndli sinifinin iqtisadi yaşam şərtlərinin yaxşılaşmasına, sahibkarların, yəni, torpaq sahiblərinin isə gəlirlərinin azalmasına səbəb olmuşdur.(yuxarıdakı tarixi fakt aşağıdaki iqtisadi hadisəylə əlaqəsi yaradılmağa çalışılan sadəcə bir bənzətmədir.Qaynaq. Qreqori Menkyu. Ekonomiksin Əsasları. Bakı 2010. s.407)

Azərbaycanda paytaxt Bakıda son zamanlar (2015 in ikinci yarısı) sıxlığın, yəni bölgələrdən axının  azalmasının əmək haqları və daşınmaz əmlak bazarına təsiri nədir. ?

Sona zamanlar, xüsusi ilə də Birinci Gənclər Yay Avropa Oyunlarından sonra şəhərə girişlərə bəzi məhdudiyyətlərin gətirilməsi paytaxt Bakıda da durğunluğa səbəb olmuşdur. Bu durğunluq ilk başda orta və aşağı qiymətli malların təlabatına azalış şəklində  görülsə də, digər bir dəyişmə də keçən yazıların birində bəhs etdiyimiz kimi, kənd təsərrüfatı məhsullarının təklif həcmindəki azalma, ya da qiymətlərindəki bir qədər artışdır.

         Daşınmaz əmlak bazarında dəyərləndirmə.

Dediyimiz kimi, bölgələrdən axının, xüsusi ilə də tikintilərdə işləyən işçi ordusunun azalması müşahidə edilməkdədir. Bəs bunun başlıca səbəbi nədir. ?

Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, həyata keçrilən bəzi dövlət programlarıyla bərabər, paytaxta bölgələrdən kütləvi axının qarşısı alınmışdır. Bu isə qismən də olsa tikintilərdə işləyən işçi sayısını azaltmışdır. Başqa bir tərəfdən də, bölgələrdən axının azalmasından dolayı bir çox sektorlarda və elə eyni zamanda daşınmaz əmlak bazarında da qiymətlər düşmüşdür. Yəni, 2015 ci ilin ikinci yarısına əsasən verilən məlumatlara görə Bakıda daşınmaz əmlak qiymətlərində 5-7% arasında azalma müşühidə edilmişdir.  Bu azalma isə hələ ki, tikinti sahəsində çalışan işçilərin əmək haqlarının artmasının qarşısını alır. Yəni, nəticə olaraq 14 cü əsrdə Avropada və 2015 ci ildə Bakıda baş verənlərin oxşar cəhəti əhalinin sayısında azalmanın müşahidə edilməsidir. Amma, qarşılaşdırmada bir sıra fərqliliklər və bənzərliklər vardır. Hər iki nəticə bu dəyişimlərin heç də sahibkarların yararına olmadığını ortaya qoymaqdadır. Yəni, Avropada torpaq qiymətlərinin düşməsi, Bakıda isə daşınmaz əmlak bazarındakı tələb çatışmazlığından yana sahibkarlar əvvəlkindən daha az qazanacaqdır. Fərqli cəhət isə 14 cü əsr Qara Ölümlə əmək haqlarının 50 faiz artmasına qarşılıq, daşınmaz əmlak bazarında bunun müşaidə edilməməsidir. Bunun səbəbi isə ölkə iqtisadiyyatının, xüsusi ilə də devalüvasiya ilə daha öncədən durğunluğa girmiş olması ilə qismən əlaqələndirilə bilər ki, bununla da sahibkarlar da yeni tikinti sahələrini başlatmaq marağında deyillər və işçi qüvvəyə tələb o qədər də şiddətli deyil. Amma, ümümi nəticə olaraq bu dəyişikliklərdən 14 cü əsr Avropadakı nəticəyə bənzər nəticə əldə edilir. Yəni, tələbin düşməsi sahibkar qazanclarını azaltmaqla bərarər, əmək tələbinin aşağı olması kəndçini paytaxta gəlməyə məcbur etmir. Əvəzində kənçi işsiz qalmamaq üçün öz işini özü qurmağa qərar verir və bu da nəticədə yeni iş yerlərinin açılmasına, bölgələrlə paytaxt arasında yaşam uçrumunun azalmasına səbəb olur.  Yəni, uzun zaman dilimində bu dəyişimdən kəndçi daha çox fayda əldə edəcəkdir. Son olaraq deyə bilərik ki, hər iki halda yəni əhalinin təbii ya da qeyri təbii yolla azalaraq tələbinin düşməsi sahibkarların əlehinə, kəndçi sinifinin isə uzun zaman dilimində yararına ola bilər.

Elgün ORUCLU

Read More

İnflyasiya və İşsizliyin Siyasi Tərəfi: İqtidarın Seçkiləri Qazanmaq Planı

Siyasi iqtisadi dalğalanmalar teorisi, iqtisadi siyasətin qərarları və siyasi hadisələr arasındakı qarşılıqlı münasibəti ələ alır. Teorinin ən önəmli yanı, iqtisadi dalğalanmaların siyasi seçimlərin zamanının yaxınlaşdığını xəbər vermiş olmasıdır. Yani, seçkilərin yaxınlaşması inflyasiya və işsizlik kimi iqtisadi dəyişkənlərdə hiss ediləcək qədər oynamalara səbəb olur. Bu oynaqlıqların hansı yöndə olacağı və nə şəkildə bir dəyişikliyin seçimlərə (parlament,prezident) hansı istiqamətdə nə şəkildə təsir edəcəyi siyasi iqtisadçıların qərarları ilə tənzimlənilməyə çalışılır. Bu siyasi iqtisadçılar seçicilərin qərarlarına onların gündəlik yaşam tərzlərinə təmas edərək çox hallarda xalqın qərarının dəyişməsində müvəffəqiyyət qazanmış olurlar. Başlıca dəyişkənlər isə inflyasiya, işsizlik və ya da bu ikisinin fərqli birləşmələrini ifadə edən müdaxilələrdir. Qısacası iqtidar seçimlərə yaxınlaşdıqca öz iqtisadi siyasətini xalqın qısa zaman dilimində məmnun edilməsi və bəlkə də bir az da onlara pisikoloji oyun olyanayaraq öz mənafeyini güdməyə başlar. Bu siyasətlə bağlı Alternatif Qərarlar qrafiklə aşağıdakı kimi açıqlana bilər.

         Bildiyimiz kimi uzun dönəmli PHİLLİPS əyrisi inflyasiya ilə işsizlik arasında tərs yönlü bir əlaqə mövcuddur. Yəni, işsizliyin azalması uzun dönəmdə gəlirlərin artmasına və bu da təlabatı artıracağından inflyasiyanın yüksəlməsinə səbəb olacaqdır. Yuxarıdakı qrafikdə iqtisadiyyatın hər hansı bir səbəbdən dolayı yüksək inflyasiya və yüksək işsizlikyi təmsil edən “A” nöqtəsində olduğunu qəbul edək. Məqsəd isə daha az bir inflyasiya və təbii işsizliyi təmsil edən “B” nöqdəsinə çatmaqdır. Burada iqtisadiyyatın təbii işsizlik faizi olan “B” yə qayıda bilməsi üçün iki yol vardır. Bunlardan biri şəkilin üst qismindəki, yəni “A” nöqtəsindən ilk əvvəl yuxarı doğru hərəkət edən iqtisadi siyasətdir ki, bu zaman işsizlik sürətli bir şəkildə azalmağa davam edir, amma ilk əvvəl isə inflyasiya da yüksələcəkdir. Yəni, inflyasiya yalnızca uzun zaman dilimində enməyə başlayacaqdır. Ikinci bir yol isə şəkilin alt hissəsini təmsil edən iqtisadi qərardır. Bu qərarda inflyasiya görüldüyü kimi elə ilk başdan sürətlə azalmağa davam etməkdədir, amma buna qarşılıq işsizlik çox yavaş olaraq azalmaqdadır. Praktikada inflyasiyanı azaltmada qıbul ediləcək qərarın zamanından və digər bir çox qərarlardan aslı olaraq iki fərqli yol izlənilməkdədirş bunlardan biri tədirici, yəni, inflyasiya rəqəmlərini kiçik azalışlarla uzun zaman dilimində istənilən səviyyəyə çatdıtmaq, digəri isə “şok edici” yoldur ki, bu yolla inflyasiya bir müdaxildəd böyük miqdarda azaldılmağa çalışılır. Bu stratejilərdən hansına baş vurulacağı mövcud vəziyyətdən, xalqın münasibətindəm v.s dan aslı olaraq dəyişəcəkdir. Yuxarıdakı qrafikdə şəklin üst hissəsi “tədrici” alt hissəsi isə “şok edici” inflyasiyanı azaltma siyasətinə uyğundur.

         Bəs bu qərarlarda doğru zamanda doğru stratejini həyata keçirmək nə üçün vacibdir ?

Seçkilərə yaxınlaşdıqca maksimum səs toplamaq istəyən siyasi partiya xüsusi ilə seçim ərəfəsində ölkə iqtisadiyyatını istənilən vəziyyətə gətirmək üçün mübarizə aparır. Yəni, inflyasiya və işsizlik yüksək səviyyədə olmamalı və mümkündürsə azaldılmalıdır. Amma burada ortaya çıxan başçıca çətinlik, zaman diliminin bəzən düzgün istifadə edilməməsi ya da bu yolda ortaya çıxan çətinliklərdir. Qısacası seçkilərə az qalmış iqtisadi siyasətçilər əllərində olan zaman dilimindən lazımınca istifadə edərək maksimum nəticə əldə etmək istəyəcəklər. Bəs bunun üçün nə edəcəklər ? 

         Haqqında bəhs etdiimiz teorinin bu suala cavabı, praktikada iktidarın başlanğıcda daraldıcı siyasətlə işsizliyi yüksəltmək və inflyasiyanı azaltmaq marağında olduqlarını deyir. Əgər biri bu siyasəti qınamağa çalışdığı zaman isə, işsizliyin əvvəlki iqtidardan qaynaqlandığı ortaya altılır. Seçkilərə az qalmış isə canlandırıcı iqtisadi siyasətdən istifadə edilir və işsizlik azaldılaraq xalqın rəğbəti qazanılmış olur. Digət tərəfdə işsizlik azalsa da hələ də qısa bir zamada təbii işsizlik faizinin üzərində bir işsizlik olduğu üçün inflyasiya şiddətli bir şəkildə yüksəlməyəcəkdir.

         Sən saydığını say, gör fələk nə sayır.

Ancaq iqtidarın bu siyasəti hər zaman onun üzünü güldürməyəcəkdir. Xalqın rəğbətini qazamnaq üçün iqtisadi canlanmanı seçkilərə bir neçə ay qalmış həyata keçirən iqtidar, ara seçkilərdə (bələdiyyə, parlament) səs itirəcəkdir. Digər tərəfdən iqtidar sırf siyasi partiyasını düşünüb xalqı uzun müddət çətin vəziyyətdə saxlayacaq qədər gücə də sahib deyil. Çünki, müasir dövlətlər ölkədə tək hegemon güc deyillər. Ən azından əksər ölkələrdə müstəqil Mərkəz Bankları vardır ki, bu da iqtidarın istənilən nəticəni almasına və iqtisadiyyatı istədiyi kimi idarə etməsinə meneə olacaqdır. Bir başqa amil də, hər an qonşu ölkələrdə ya da başqa bir hegemon dövlətlərdə ortaya çıxabiləcək böhran qorxusudur. Sürətlə bütün dünyaya yayılna iqtisadi daralma iqtidarın siyasətinə mənfi təsir göstərə bilər. 

Read More

Ucuza Alıb Bahaya Satmaq Kimə Daha Çox Yararlıdır.(Möhtəkirlik)

Bilet möhtəkirliyi (ucuza almaq, baha qiymətə satmaq) Kevin Tomas üçün çox yaxşı gedir və o, bu işlə məşğul olmaqdan heç vaxt xəcalət çəkmiyib. Kevin Bronksda məktəbdən qovulduqdan sonra bu işi mənimsəyib və onun hal hazırda 26 yaşı var. O eyni zamanda həftənin yeddi gecəsi New Yorkda teatrların və idman saraylarının qarşısında işləyir və ildə təxminən 40.000 dollar qazanır.  Onun əsas işi isə biletləri ucuz qiymətə alıb, tamaşalara lap az qalmış baha qiymətə satmaqıdır.

         Hər il onu ortalama olaraq 30 dəfə polis bölməsinə aparırlar. O isə bu yoldan çıxış yolunun adını yanlış söyləməklə tapıdığını deyir. Amma, o buna baxmayaraq eyni zamanda cəriməsini də ödəyir. O deyir ki, polislərin onu bölməyə aparması əslində düzgün deyil. Çünki, Tomas düşünür ki, əgər əhali bu qiyməti ödəməyə hazırdırsa onda polisin onu günahlandırması yersizdir.

         Kevin kimi bilet möhtəkirləri və lisenziyalı bilet dəllalları ilə mübarizə New York və New Cresinin hökumət adamları üçün ciddi problemə çevrilib. Hökumət bilet möhtəkirlərini mülkü geyimli polislərlə yaxalayaraq hay-küyə səbəb olan məhkəmə proseslərində mühakimə edirlər.

         Amma iqtisadçılar bilet möhtəkirliyində cənab Tomas ilə həm fikirdirlər. Onlar iddia edirlər ki, dövlət bu mübarizəni sona qədər davam etdirə bilməyəcək və eyni zamanda belə bir mübarizə həm də heç əhalinin də xeyrinə deyil. Bu proseslərin davam etdirilməsi tədbirlərə, tamaşalara gələn insan sayısını azaltmaqla bərabər, polislərin vaxtını hədər yerə alır, New York şəhərinin büdcəsini milyonlarla gəlirdən məhrum edir.

         İqtisadçılar bunu belə bir hadisə ilə açıqlamağa çalışmışlar. Onlara görə Müasir  Sənət Muzeyində tamaşaya gələn insanlar Matis eksponatına baxmaq üçün növbədə dururlar. Bu növbə 2 saata qədər vaxt alır. Amma, bunun asan yolu səkidədir. Yəni səyyar satıcılardır. Bir sözlə möhtəkirlər polisdən yayınaraq 12,5 dollarlıq biletləri 20-35 dollar arası qiymətə satırlar.

         Bəzi adamlar hesab edirlər ki, 10-15 dollar artıq verməklə onlar öz vaxtlarına qənaət edirlər. Yəni bəzi insanalrın 2 saatdakı məhsuldarlığı biletə ödədiyi artıq qiymətdən daha çoxdur. Nəticədə möhtəkir fəakiyyəti nəticəsində həm satıcı həm də alıcı qazanclı çıxmış olur. Kronel Universitetindən olan iqtisadçı Richard Teylor bu fikir “Bəzi adamlar hesab edirlər ki, hamının növbədə durması daha ədalətlidir, amma nəticədə insanlar məhsuldarlıq baxımından qeyri məhsuldardırlar və növbədə durmaq daha az məhsuldar biri üçün daha sərfəlidir. Yəni, bilet möhtəkirliyinin qadağan edilməsinin heç bir iqtisadi əsası yoxdur.

         Tomas isə eyni zamanda bilet möhtəkirliyinin qanunuləşdirilməsinin də tərafdarı deyil. Çünki o bu zama daha güclü rəqabətə məruz qalacağından və ucuza bilet alıb bahaya satanların çoxalacağından dolayı daha az gəlir əldə edəcəyindən, hətta bəlkə də işsiz qalacağından da qorxur.

         İqisadçılar əslində Toması medafiə etməklə iqtisadiyyatda məhşur “Görünməz Əl” nəzəriyyəsini müdafiə etmiş olurlar. Yəni bilet möhtəkirliyi həm alıcıya həm də satıcıya sərf edir. 

          Yəni, nəticə olaraq deyə bilərik ki, bəzən dövlətin kasıb əhalini qorumaq və bir sıra insanların qiymət şişirmələrindən yüksək gəlir əldə etməsinin qarşısını almaq üçün möhtəkirlikliyə qarşı apardığı mübarizə hər zaman iqtisadiyyat adına müsbət nəticə demək deyil. 

Qaynaq. "The New York Times", 26 dekabr 1992. səh A1.

Read More

ÖRÜMÇƏK TORU (COBWEB) Teoremi. Azərbaycan Timsalında

Bəzi mallarda, xüsusi ilə də kənd təsərrüfatı məhsullarında, yəni yetişdərləməsi zaman alan, ya da təklifin tələb dəyişmələrinə elastiqiyyətinin uzun dönəmdə keçərli olduğu məhsullarda İqtisadiyyatda “ÖRÜMÇƏK TORU” (COBWEB) teoremi deyilən vəziyyət ortaya çıxmaqdadır. Bu məhsullarda tələbdəki ani dəyişimlərə təklif qısa zaman dilimində cavab verəbilmədiyindən bir gecikmə ortaya çıxır ki, bu da örümçək torunu xatırladan bir seyr ortaya çıxarmaqdadır. Yəni, deyək ki, ani olaraq kənd təsərrüfatı məhsulu olan üzümə tələb yüksəlmişdir (mövsümlə əlaqədar). Nəticədə kəndçilərin əkdikləri məhsul sayısı məhdud olduğundan onlar keçən ilin tələbinə yaxın məhsuldarlığı nəzərə aldıqlarından, təklif tələbi qarşılamayacaqdır və qiymətlər yüksələcəkdir. Qiymətlərin yüksəldiyini görən kəndçilər üzümün daha gəlirli sahə olduğunu düşünərək gələn il plantasiyalarında üzümə daha geniş yer ayıracaqlar. Nəticədə isə bu zaman da bolluq yaranacaq və bu dəfə də üzümün qiyməti enəcəkdir. Bhsetdiyimiz bu iqtisadi hadisə 1938 ci ildə Ezekiel tərəfindən “COBWEB” teoremi olaraq bir məqalədə yayınlanmıçdır. Ezekielə görə bu aşağıdakı xüsusiyyətləri daşıyan məhsullarda ortaya çıxacaqdır.

       Tam rəqabət şərtləri daxilində, istehsalın qiymətdən böyük ölçüdə təsirləndiyi məhsullarda.

        İstehsal həcminin dəyişdirilməsi üçün gərəkən zamanın bir il kimi bir zaman dilimi olması.

        İstehsal həcminin dövlət müdaxiləsi ya da monopol güclər tərəfindən müəyyən edilmədiyi məhsullarda.

Ekonomistlər tərəfindən müəyyən edilmiş bu iqtisadi hadisə eyni zamanda 3 şəkildə ortaya çıxacaqdır. Bu 3 vəziyyət arasındakı başlıca fərq sözüedilən tələb və təklif əyrilərinin elastikiyyətindən aslıdır. Əgər təklif tələbə nisbətən dəyişkən deyilsə bu istiqrarlı (azalan dalğalanma), tələb və təklifin elasikiyyəti eyni isə bu təsirsiz, (davamlı dalğalanma) və təklif tələbə görə daha elastikdirsə, yani dəyişkəndirsə, istiqrarsız (artan dalğalanma) ortaya çıxacaqdır.

Azalan dalğalanma. Yenə də örnək olaraq aldığımız məhsul üzüm olsun. Fərz edək ki, hər hansı bir gəlir artışından dolayı həyat səviyyəsi artmışdır və ələb də yüksələrək sağa doğru sürüşmüşdür. Əgər təklif miqdarı tələb artışını tez bir zamanda qarşılayabiləcık gücdə olsaydıdalğalanma olmayacaqdı. Amma, dediyimiz kimi bu tənd təsərrüfatı məhsullarında heç də real deyildir.

İlk olaraq qiymətin P1 nöqtəsində olduğunu qəbul edək. Bu qiymət səviyyəsində OQ1 qədər tələb və OQ2 qədərsə təklif vardır. Yəni, bazarda təklif artıqlığı (OQ2-OQ1 qədər) vardır və qiymətlər P2 səviyyəsinə düşəcəkdir. Bir sonrakı ildə kəndçilər bu sahənin qiymətinin enməsindən dolayı daha az əkəcəklər və bu zaman da təklif miqdarı OQ3 ə enəcəkdir. Amma qiymətlərin düşməsindən dolayı bu məhsula tələb yüksələcəkdir və bu dəfə də tələb miqdarı artaraq OQ2 olacaqdır. Nəticədə OQ2-OQ3 qədər tələb artıqlığı ortaya çıxacaq. Tələb artıqlığı bu dəfə də qiymətləri P3 ə yüksəldəcəkdir və b dəfə də təklif miqdarı OQ4 ə yüksəlirkən, tələb də OQ3 ə enəcəkdir. Sonra bu təklif artıqlığı qiymətləri yenə də aşağı salacaq və fərz edək ki, bu qiymət son qiymət səviyyəsi olacaqdı. Yəni, bir neçə dönəmdən sonra nəhaət üzüm qiymətləri P4 də tarazlığa gələcəkdir.

Artan dalğalanma. Əgər tələb düz xəttinin yatıqlığı təklif düz xəttinin yatıqlığından daha az isə bu zaman qiymət heç cürə tarazlığa gəlməyəcəkdir və gedərək dalağalanma daha da artacaqdır. Şəkildəki ilk dönəmdə P1 qiymət səviyyəsinə qarşı, OQ1 qədər tələb və OQ2 qədər təklif vardır.

Təklifin tələbdən artıq olması qiymətləri aşağı salacaqdır (P2). Nəticədə təklif miqdarı OQ3 ə düşərkən, tələb isə OQ2 ə yüksələcəkdir. Tələb artıqlığı bu dəfə isə qiymətləri artıracaqdır və P3 qiymət səviyyəsində tələb miqdarı OQ3 olarkən, təklif miqdarı da OQ4 ə yüksələcəkdir. Nəticədə bu belə davam edəcəkdir və qiymətlərin əvvəlki tarazlıq vəziyyətinə qayıtması mümkün olmayacaqdır. Yəni, şəkildən də göründüyü kimi qiymət səviyyəsi hə dönəm bir az da tarazlıq səviyyəsindən uzaqlaşmaqdadır.

Davamlı dalğalanma. Burada tələb və təklifin elastikiyyəti, yəni dəyişimlərə reaksiyaları eyni olacağından dolayı dalğalanmalar bərabər şiddətdə davam edəcəkdir. Şəkildən də görüləcəyi kimi, P1 qiymətlər səviyyəsində OQ1 qədər tələb və OQ2 qədər təklif vardır.

Təklif artıqlığı qiymətləri P2 yə salarkən bu dəfə də qarşımıza OQ1 qədər təklif və OQ2 qədər tələb çıxacaqdır. Daha sonra yenidən qiymətlər P1 ə yüksələcəkdir və yenə də bazar vəziyyəti bir öncəki tarazlığına geri qayıdacaqdır.

Bu vəziyyət Azrəbaycan kənd təsərrüfatı bazarı üçün yaşana bilərmi ?

Bildiyimiz kimi, Azərbaycanda 2015 birinci gənclər arasında yay olimpiya oyunları ilə əlaqədar olaraq paytaxta bölgələrdən axının qarşısı alınmağa,ya da azaldılmağa çalışılmışdır. Bu isə nəticədə böyük istehlak tələbə sahib olan paytaxt Bakıya bölgələrdən kənd təsərrüfatı məhsulları gətirilməsini bir qədər azaltmışdır. Nəticədə bu təklifin azalmasına və dolayı yollada qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb olabiləcəkdir. Yəni, bütün bunlar “COBWEB” teoremini nəzərə alsaq gələn yay məhsuldarlığın yüksək olacağını ortaya çıxarmaqdadır. Yəni, qiymətlərin yüksəldiyini görən kəndçi gələn il daha böyük sahəni kirayələyrək daha çox yay mövsümünə uyğun məhsullara yer ayıracaqdır. Nəticədə gələn yay bolluq və qiymətlərin aşağı olacağına inanmaq o qədər də çətin deyil. Bu bolluq xarici bazarlara yönləndiriləcəyi təqdirdə isə “COBWEB” teoremi işləməyəcəkdir və bundan yalnızca toplumun müəyyən hissəsi yaxşı mənada faydalanabiləcəkdir. Məncə bu variant heç də qeyri real deyil. Çünki, son zamanlarada devalüvasiya nəticəsində manatın dəyər itirməsi və bir də qiymətlərin düşməsi kənd təsərrüfatı məhsullarında xarici ticarəti canlandıra bilər. “COBWEB” teoreminin işləməz hala gəlməsinin bir digər ehtimalı da bəzi monotol güclərin paytaxta girəbilməyən kənd təsərrüfatı məhsullarını kəndçilərdən çox ucuz qiymətə alaraq daha yüksək qiymətdən satması nəticəsində ortaya çıxa bilər. Nəticədə kəndçi qiymətlərin yüksəldiyini hiss etmətəcəkdir. Hətta monopol güclərin bazarda rəqabət əksikliyində dolayı kəndçilərə daha az qiymət təklif etməsi onları paytaxtdakı yüksək qiymətlərə rəğmən gələcək dönəm daha az sahədə məhsul əkməyə vadar edəcəkdir. Bu isə gələcək ildə qiymətləri  daha da yüksəldəcəkdir.

Elgün ORUCLU

Read More

2007 - 2008 DÜNYA BÖHRANININ ƏSAS SƏBƏBLƏRİ və İFLASLAR (MORTGAGE KRİZİ)

Mortgage kredit sistemi uzun illərdir ABŞ da istifadə olunan və 20-30 illiyə ödəməklə ev sahibi olma imkanı verən bir ev krediti idi. Bu kreditin verilməsində demək olar nəzarət azaldılmışdı və krediti hər kəs əldə edəbilirdi. Bu kreditin əldə edilməsindəyaradılmış tək çətinlik kredit keçmişi pis olanlara yüksək faizli kreditin verilmisi idi. 2001 ci ildi ABŞ da baş vermiş internet böhranı texnalogiya sistemində bir sıra iflaslara səbəb oldu ki, vəziyyətdən çıxış yolu olaraq ‘FED’ faizləri 7 dən 1 ə qədər endirdi. Məqsəd iqtisadiyyatda canlanma yaratmaq idi.

            2001 ci ildəinternet şoku nəticəsindəfaizlərin aşağı çəkilməsi 2008 ci ildəbir başqa sektorda sonradan kürəsəl börana səbəb olacaq şəkildə ortaya çıxdı. Belə ki, faizlərin ‘FED’ tərəfindən aşağı çəkilməsi yatırım, xüsusi ilə də daşınmaz əmlak sektoru ilə ilaqili yatırım bazarını canlandırdı. Daşınmaz əmlakda dumadan artan qiymit trendi əhalini Mortgage kreditinə daha da istikli hala gətirdi. Çüki əhali ən pis halda artan qiymət nəticəsindəgirov qoyduqları evləri sataraq borclarını ödəyəcəklərini və hətta qazanclı çıxacaqlarını düşünürdülər. Amma gözlənilənlərin əksinə bir müddət sonra Mortgage kreditinin faizi yüksəldildi və nəticidə daşınmaz əmlak bazarında 2004 cü ildə öncə durğunluq, daha sonra isə2006 ilindən etibarən qiymətlərdədüşüş yaşanmağa başladı. Nəticədə kredit borcunu ödəyə bilməyən əhalinin girovları kredit quruluşları tərəfindən müsadirə edildi. Amma artıq kredit quruluşları 5 il əvvəl 200.000 dollara dəyərləndirdiyi girovda ən az 40.000 dolar zərər etmişdi. Digər tərəfdən  tez bir zamanda müşdərilərinin borcunu bağlamağa çalışan quruluşlar girovları dəyər dəyməzinəbazara çıxarınca qiymətlər daha da düşdü. Başqa bir tərəfdən də bankların evləri sattığı maliyyi quruluşları da gedərək daha da zərərə düşdülər. Nəticidə iqtisadi durğunluğun yıxılan domino təsiri otaya çıxınca böhran Avropaya da yayıldı.

            Mortgage maliyyə böhranından ən çox təsirlənən qitələr Amerika və Avropadır. Bunun bir səbəbi bu qitələrin əsas sərmayə və maliyyə mənbələri olması, ortaya çıxacaq böhrandan ya da iqtisadi daralmadan istehsalını azaldabiləcəyi çox sayıda ‘Lüks Eticay Malları’ istehsalına sahib olmalarıdır ki, bu da reallaşınca ÜDM və ÜDMM da azalmalar böyümə faizlərinə də mənfi təsir etdi. Eyni zamanda bu ölkələr həm biri biriləri ilə həm də digər qitə ölkələri ilə də geniş xarici ticarətə sahidirlər. Digir tərəfdin də Amerika və Avropa əhalisi elit yaşam tərzinə alışıqdır ki, bu da iqtisadi daralmanın tez bir zamanda əhali arasında ‘pisixoloji panika’ yaratmasına və krizin ilk mərhələdə pisikolojik olaraq ortaya çıxmasına əlverişli səbəb yaratdı. Daha sonra bu təsir yavaş yavaş real həyatda əks olunmağa başladı.

            Bu böhrandan ən az təsirlənən isə Afrika qitəsidir. Bunun baçlıca səbəbləri isə yuxarıda saydığımız bəzi səbəblərib bu qitədə olmamasıdır. Yəni Afrika qitəsi daha çox yerli qaynaqları istifadə edərək istehsalı həyata keçirdiyindən, dünyanın geri qalan qisminə ixrac edəcək o qədər də böyük xarici ticarətə sahib olmadığından, ya da istehsal edilən məhsulların təməl etiyac maddələri olmasından dolayı bu böhrandan daha az təsir almışdır. Digər tərəfdən Afrika əhalisi kürəsəl böhranın həyat standartlarını aşağı salmasının pisikolojik əndişəsini yaşamamışdır. Nəticədə böhran Afrikanı pisikolojik olaraq məhv edəbilməmişdir.

Bu böhranda iflas etmiş ən böyük quruluşlar isə, Lehman Brothers 691.000.000.000 dollar, Washington Mutual 327.900.000.000 dolar,  CİT 71.000.000.000 dollar, Chrusyler LLC 39.000.000.000 dollar, General Motors 91.000.000.000 dollar, Thorunburg Mortgage 36.500.000.000 dollar olmuşdur.

Elgün ORUCLU

Read More

Bir Anglosakson Hadisəsi (Gəlir Uçrumları)

Günümüzdə iqtisadi fəaliyyətlərin yol aşmış olduğu iqtisadi bərəbərsizliklər hər keşən gün ekonomik fərdlər arasında gəlir baxımından uçurum yaradacaq qədər böyüməyə davam etməkdədir. Bu başlıca olaraq kapitalizmin hədsiz sərvətə sahib olmada yaratdığı sərbəstliklərdən ya da gəlirlərin qaynağının araşdırılmaması kimi səbəblərdən ortaya çıxmış olsa da bu fərqliliyin yaranmasının əsas səbəbi  kapitalizm dilindən desək bacarıqdır. Bəzi mənbələr insanlar arasındakı böyük gəlir fərqliliyini onların sahib olduqları təhsil, bilik səviyyələrindəki çeşitliliklərdən qaynaqlandığını əsas gətirirlər.

1970 ci illərdən, xüsusi ilə də son zamanlarda gəlir bərabərsizlikləri arasındakı uçrum daha da artmışdır. İqisadi ədəbiyyatlarda “ANGLOSAKSON HADİSƏSİ” kimi adlandırılan bu hadisələr rəqəmsal olaraq çox şeyi ortaya qoymaqdadır. 1970 ci illərdən sonra Anglosakson və ABŞ ölkələrində gəlir bərabərsizliyi sürətlə artmağa başlamışdır. Daha doğrusu ən yüksək gəlirə sahib 10% luq hissənin payı daha da artmış və bununla bərabər 10% luq qismin üstündə yer alan 1% lik hissənin gəlirlərindəki sıçrama daha da güclü və uçum yaradacaq qədər böyük olmuşur. Məsələn, 1970 ci illərdə Anglosakson ölkələrində 1% lik hissənin milli gəlirdən  aldığı pay 6 – 7 % ikən, ABŞ da bu da rəqəm hətta 9% olmuşdur. Amma, 40 il sonra, yəni 2010 cu ilə baxdıqda vəziyyətin daha da acınacaqlı olduğu otaya çıxar. Belə ki, ən üst 1% lik gəlirə sahib şəxslərin gəliri gəlirləri 2010 cu ildə milli gəlirin ABŞ 20% i, Kanadada və İngiltərədə 15% i, Avstraliyada 10% i, Almaniyada 9% i olmuşdur. Yani nəticəyə baxdığımızda son illərdə bərabərsizliklərin daha da artdığı və ən yüksək 1% lik gəlirə sahib şəxslərin aşıq aşikar sərvətlrinə sərvət qadıqları görülməkdədir.

         İqtisadçıların bir qismi bunu insanlar arasındakı bilgi ya da təhsil fərqliliyində görür. Amma, əslinə baxanda bunun heç də belə olmadığı ortaya çıxmaqdadır. Yani, ABŞ dakı ən yüksək gəlirli 10% luq  hissənin təhsil vəziyyətinə baxdıqda onların hamısının hardasa eyni təhsil mərhələlərindən keçdiyi və aralarında o qədər də təhsil fərqinin olmadığı ortaya çıxır. Amma təbii ki, bu 10% luq hissə arasında da uçurum böyükdür. Yəni, bu 10% luq hissə içində və ən üstdə yer alan 1% lik qismin gəlirləri daha böyükdür. Nəticə isə əslində ən azından ABŞ daki gəlir bərabərsizliyinin təhsil səviyəsindən aslı olmadığını ortaya qoyar. Bu bərabərsizliyin başlıca səbəbi isə Amerikan toplumunun bəzi şəxsləri ya da üst sıralarda ye almış olan idarəçini “ Qazanan” elan etməsindən ortaya çıxmaqdadır. Bir sözlə özlrinə aid səciyyəvi xüsusiyyətləri olan bu şəxslərin bacarıqları diqqətə alınar və seçilmiş kimi görünən bu şəxslərə həddindən artıq maaşlar təklif edilər. Bu isə şirkətin gəlirlərinin ya da satışlarının xarici səbəblərdən, yani şirkət daxili olmayan səbəblərdən dolayı artdığında müşahidə ediləcəkdir.  CEO adlandırılan bu fərdlərin maaşlarının şişirdilmiş şəkildə sürətlə artması günümüzdəki  10% - 90% ayrımının başlıca səbəbidir. Nəticə olaraq deyə bilərik ki, Amerikadakı gəlir fərqliliklərindən yaranmış uçrumun əsas səbəbi təhsil səviyyəsindəki qeyribərabərliklərdə axtarılmamalıdır.  

Elgün ORUCLU

Read More

Feminizm

Çağdaş mənada bir fəlsəfə ya da bir hərakat olan Feminizmin tarixi kökü, qadının təhsil alma haqqını və xüsusi ilə də cinsiyyət bərabərliyini müdafiə edən  Lady Mary Worley Montagu və Marquis de Condorcet kimi azad düşüncələrin də içində yer aldığı aydınlanma dönəminə qədər uzanmaqdadır. Bu mənada qadınlar üçün ilk toplu şəkildə elmi birləşmə Hollandiyada (Middelburg) 1785 ili tarixində olmuşdur. İngilis qadın yazıçı,  Mary Wollstonecraft feminist olaraq adlandırılabiləcəyımız ‘A Vindication of the Rights of Woman’ (Qadın Haqlarının Müdafiəsi) adlı əsəri bu səpkidə ilk yazılardandır. Daha sonrakı zamanlarda qadınlara ədalətsiz davranıldığına dair inanc artdıqca Feminizm bir hərakat halına gəlmişdir. Hərakata ‘Feminisme’ adını verən şəxs sosyalist Charles Fourierdir (1837).  

Qadın haqları ilə əlaqəli ilk toplantı isə  New York, Seneca Falls da 1848 ci ildə baş tutmuşdur. 1869 cu ildə isə bu sahədə böyük səs salmış  John Stuart Millin ‘The Subjection of Women’ (Qadınların Kölələşdirilməsi) kitabı işıq üzü görmüşdür. Bəhs edilən kitabda Mill ‘bir cinsin digər cinsinin üzərındəki hakimiyyətinin yanlış və insanlığın inkişafının önündəki ən böyük əngəl olduğu’nu dilə gətirmişdir.

  18 ci yüz ildə isə bir başqa yazar, Fransız yazar,  Gouges İnsan Haqları olaraq görünən “Kişi Haqlarının on yeddi maddəsinin qadınlara da şamil edilməsini önə sürmüşdür. O eyni zamanda “Egər qadının edama məhkum olma haqqı varsa, tribunadan izləmə haqqı da olmalıdır”  demişdir.

       

  19 cu yüz illik isə daha çox Feminist Dalğalarla yadda qalmışdır. Belə ki Avropa, ABŞ və Avstraliyada feminizm və xüsusi ilə də qadın haqları ilə əlaqəli etiraz dalğaları artmışdır. Bu etirazlara səbəb olan amillər isə, qadınların da kişilər kimi geniş siyasi haqlara sahib olma, eyni iş üçün kişilərlə bərabər maaş alma və qadınların da sərbəst olaraq universitetlərdə təhsil alma istəklərindən ortaya çıxmışdır. Bu etirazlar bir çox ölkədə istənilən nəticələri verdi. Almaniya və SSR də 1917 - 1918 illərində qadınlara seçim haqqı verildi. Daha sonra isə Amerikada və Böyük Britaniyada qadınların şücaətinə görə bu haqlar onlara hədiyyə edildi. Fransa, İtaliya kimi bəzi avropa ölkələrində isə bu bir az gec, yani ikinci dünya müharibəsindən sonra verilmişdir. Azərbaycan isə Şərqdə qadınlara ilk olaraq seçmə haqqını verən ölkədir.

 Bu və bənzəri durumlar ya da etiraz dalğaları qadınların iş həyatına qatılmalarını artırsa da tarixdəki bəzi hadisələr vəziyyəti yenidən dəyişdirmişdir. Bunlardan biri 1929 dünya iqtisadi böhranı olmuşdur ki, bu böhran sonrasında ilk işdən çıxarılan qruplar qadınlar olmuşdur. Diğər tərəfdən də Alman faşizmi dövründə də qadınların təhsil alması və iş həyatına qatılmaları çərçivələndirilmişdir. Bir başqa vəziyyət isə ikinci dünya müharibəsi dövrü idi ki, bu dövürdə kişilərin müharibəyə getməsindən dolayı qadınlara iş həyatında təlabat artsa da bu yalnızca müharibə bitənədək belə olmuşdur. Daha sonra qadınlar yenə də “qadın və ana olma” vəzifələrinə geri qayıtmışlar.

Günümüzdə Feminizim Ekofeminizm, Seksfeminizm, İslamçı Feminizm, Marksist Feminizm, Fransız Feminizm, Radikal Feminizm, Sosyalist Feminizm, Pop Feminizm kimi bir sıra alt başlıqlara da ayılmaqdadır.  

Statistik məlumatlar günümüzdədə ölkələrdən aslı olmayaraq iş hyatında qadınların eyni iş üçün kişilərdən daha az maaş aldığını ortaya qoymaqdadır.

Elgün ORUCLU

Read More

ÖNƏMSİZ OLMANIN ÖNƏMİ

İqtisadiyyatda zəif ya da kiçik olmaq hər zaman daha az gəlir əldə etmək anlamını ifadə etməz. Yəni, bəzən içində olunmuş olan vəziyyətdən aslı olaraq zəif ya da daha kiçik iqtisadiyyata sahib olmaq qazanc da gətirə bilər. Bəzən də bu gəlir, güclü, hətta inkişaf etmiş ölkələrin gəlirlərindən də çox olacaqdır. Buna iqtisadiyyatda “ÖNƏMSİZ OLMAĞIN ÖNƏMİ” deyilir. Bəs bu necə baş verir.?

         Beynəlxanq iqtisadiyyatdakı ( dünya bazarı) məhsulların qiymətləri böyük ixracatçı ya da güclü iqtisadiyyata sahib ölkələrin daxili bazar qiymətlərinə yaxın şəkildə müəyyən edilir.  Yəni, dünya bazarında böyük ixracata sahib bir ölkənin müəyyən etdiyi qiymətlər onun öz daxili bazarı qiymətinə çox yaxın olur və eyni zamanda böyük ixracatçı ölkə də güclü olduğu üçün bu ölkədə həyat səviyyəsi, maaşlar və dolays ilə də qiymətlər daha kiçik ölkədəkindən  yüksək olacaqdır. Nəticədə bu da xarici ticarətdə öz əksini tapmış olar. Amma, bu kimi iqtisadi hadisələr belə vəziyyətlərdə bəzən daha zəif iqtisadiyyata sahib ölkələrin üzünü güldürər.  Məsələn, Təsəvvür edək ki, iki (A və B) ölkələri vardır. “A” ölkəsi daha güclü, “B” isə daha kiçik iqtisadiyyata sahib ölkədir. “A” və “B”ölkələri dünya bazarına bəzək əşyaları ixrac etmiş olsunlar. “A”nın  hər il dünya bazarında 5000, “B” nin isə 3000 məhsulu öz tələbini tapmış olduğunu qəbul edək. Çünki “A” daha güclü ixracatçıdır və onun bazar payı da böyükdür. “A” nın bir məhsulunun  (tələb və maaş yüksək olduğu üçün) 10 AZN yə, “B” nin ki isə 7 AZN yə daxili bazarda satıldığını qəbul edək. Dediyimiz kimi güclü iqtisadiyyata sahib ölkə olaraq adlandırdığımız ölkə eyni zamanda yüksək tələb və təklifə sahib ölkədir və elə eyni zamanda o böyük ixracatçı olduğuna görə də dünya qiymətləri də onun müəyyən edəcəyi səviyyələrdə stabitlənəcəkdir. Deyək ki, “A” ölkəsi öz məhsulunu daxili bazarın bir az üzərində, 12 AZN yə dünya bazarına ixrac etdi. Nəticədə “A” bu ticarətdən 10.000 (5000*2) AZN əldə edərkən, “B” isə 10.500 (3000*(12-7)) AZN gəlir əldə edəcəkdir. Nəticədə dünya ticarətində böyük ölkənin xarici ticarət həcmi böyük olsa da, daha kiçik ölkə daha qazanclıdır. Bu iqtisadiyyatda “ÖNƏMSİZ OLMANIN ÖNƏMİ” adlandırılır. Real həyatda isə bunun ən yaxşı örnəyi, Alnmanya və Hollandiyanın kənd təsərrüfatı məhsullarının dünya bazarındakı buna bənzən vəziyyətində ortaya cıxır. Bu ticarətdə Almanya daha  geniş xarici ticarət həcminə sahib olsa da , Hollandiya gəlirdən daha çox pay alan tərəfdir.

Read More